Киэҥ, холку көҕүстээҕинэн астыннарар

Бу дьыл кулун тутар 10 күнүгэр РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, педагогическай наука доктора Николай Николаевич Волков 80 сааһын туолар. Эттэххэ дөбөҥ курдук буолан баран, кини бу орто дойдуга олоҕун спорка, чуолаан көҥүл тустуу биһиги республикабытыгар уонна Дьокуускай куоракка сайдыытыгар анаата диэтэххэ, сыыстарбатым буолуо. Сорохтор өссө, Россияҕа, ССРС-ка да үтүөтэ баар буолуохтаах диэтэхтэринэ, улахан омуннааһын буолуо суоҕа.
Эрчийбит уолаттара саха бастакы маастардара, РСФСР, ССРС түһүлгэтин чемпионнара буолбуттарын, ону ааһан улахан күрэхтэһиилэри көрсө дойду хамаандатын үөрэтэр-эрчийэр бэлэмнэниитин ыытыспытын санаан кэллэххэ, кырдьык да кырата суох кылааттаах.
Тренер идэтэ — сэдэх идэ. Мин көҥүл тустуу тренерин туһунан этэбин. Көҥүл тустуу Саха сиригэр сайдыбыта 55 сыллаах үбүлүөйэ иллэрээ сыл бэрт далааһыннаахтык бэлиэтэнэн турар. Республика бастакы чемпионатын кыттыылаахтарыттан билигин сыччах 2-3 эрэ киһи ордон сылдьар. Ити сыллар саамай өрөгөйдөөх кэмнэригэр Н.Н.Волков эдэр сааһа, үтүө күннэрэ, үксүн кыайыы-хотуу доҕуһуоллаах, бэрт түргэнник элэс гынан аастахтара. Онтон Николай Николаевич Волков тустуу сайдыытыгар киллэрбит үтүөтэ-өҥөтө куруук баара, баар даҕаны, баар буолуо дии саныыбын. Ол аата, көҥүл тустууну кытары кини аата холбуу тутуллан, бу 80-с хаарыгар үктэннэ. Билигин кэлэн өйдөөтөххө, кини көлүөнэтэ, биһиги да көлүөнэбит баһыйар үгүс өттө, уустук соҕус кэмҥэ ааста диэхпин баҕарабын. Холобурун, уларыта тутуулар, үөһээттэн былааннар, сорудахтар хайаан да туолууларын ирдэһии, о.д.а. киһи кыайан быһаарбат өйдөбүллэрэ…
Мин Николай Николаевич Волковы кытта бастаан алтынньы бүтүүтэ 1966 с. билсибитим. Оччолорго педучилище физическэй отделениетыгар бастакы курска саҥа үөрэнэ киирбит тыа уола көҥүл тустууга оҕолорго оройуон чемпиона, призера Дьокуускайга Орджоникидзе уонна Короленко уулуссалар быһа охсууларыгар турар аатырбыт-сураҕырбыт тустуу саалатыгар эрчиллэ кэлбитим. Хатыҥыр, кыра соҕус уҥуохтаах соччо киһи хараҕар быраҕыллыбат буолуохтаахпын. Остуолбалар тула баата көбүөр тэлгэммит саалатыгар киирэн турдахпына, киирэр аан таһынааҕы хоско тренер олорор, «тустууга кэлбит буоллаххына, киирэн суруйтар» диэтилэр. Киирбитим, кэтит сарыннаах, сахаҕа балачча эттээх-сииннээх төрөлкөй соҕус киһи истиҥ баҕайытык күлэ-үөрэ көрүстэ. Кэтит ытыһын утары ууммутугар дорооболоспуппутун өйдүүбүн. Онтон ыла элбэх дьыл-хонук устан ааста. Санаабар киһим майгыта-сигилитэ соччо уларыйбакка, бу сааһыгар тиийэн кэллэ.
Бу кыракый ахтыы оҕотугар Николай Николаевич Волков олоҕун, үлэтин сырдатар сыал-сорук туруоруммаппын. Киһи олоҕо куруук кыайыылартан эрэ турбата буолуо. Түһүүлэр, тахсыылар да ханна барыахтарай?! Ол гынан баран, Николай Николаевич, мин көрөрбөр биирдэ да дубук үктээн, сыыһа-халты хамсаныылары оҥорбутун, ким эрэ иннигэр, илин-кэлин түспүтүн өйдөөбөппүн. Биир кэм бэйэтэ бэйэтинэн, киэҥ, холку көҕүстээх, лаппа үрдүк билиилээх даҕаны.
Аны туран, уустук кэмҥэ олорон ааста диэн ахтан аһарыыбын кыратык арыйан көрүөххэ…
1989 с. олорон кэлбит олохпут доҕолоҥноон, чиҥник үктэнэр сирбит тоҕо эрэ бадарааҥҥа батыллар кэриэтэ, эҥин араас тыл-өс өрө туран, систиэмэ ыһыллан эрэр кэмигэр биһиэхэ, бюджет үлэһиттэригэр, охсуулаах күннэр-дьыллар суоһаабыттара. Биһиги бары, ол иһигэр Николай Николаевичтыын «Спартак» общество уобаластааҕы сэбиэтигэр үлэлиир кэммит этэ. Арай, Америка сүүмэрдэммит хамаандата Дьокуускайга Дейв Шульц салайааччылаах баар буола түспүтэ. Улахан матчевай көрсүһүү тэриллибитэ. Дьэ, бу кэмҥэ маннааҕы салалта, алҕаһаабат буоллахпына, Н.Н.Волков уонна олимпийскай чемпион Роман Дмитриевтээх туруорсууларынан Москваттан кэлэ сылдьар сахалар улахан доҕордоруттан тылын ылбыттар. Кулун тутарга Даугавпилс куоракка Советскай Союз оҕолорго күрэхтэһиитигэр Саха сириттэн биэс оҕону быһа киллэрэргэ диэн. Оччолорго бу оҕолорго ССРС бүтэһик күрэхтэһиитэ буоларын биһиги хантан билиэхпитий.
Дьиҥинэн, спорт обществолар, республикалар кыайыылаахтара быраап ылан, финалга киирсиэхтээхтэр. Биһиги дьоммутугар оннук быраап суох, быһа кэпсэтиинэн киириэхтээхтэр. Чурапчыттан Роман Васильевич Неустроев уонна Дьокуускайтан мин буолан айаҥҥа туруннубут. Бэрт эрэйинэн кэлэр-барар ороскуоппутун булан, син этэҥҥэ айаннаан тиийдибит. Онтон мандаты барарбытыгар мучумаан буолла. Биһиги дьоммут испииһэккэ суохтар. Ону дьэ, били Москва киһитэ, сахалар улахан доҕордоро эрэ быһаарыахтаах. Аны киһибит ханнык гостиницаҕа тохтообута улахан кистэлэҥ. Сурах хоту син ону да буллубут. Биһиги эрэ буолбатах, ол киһибитигэр син наадыйар дьон бааллар эбит. Бары Кавказ омук дьоно. Дьэ, бэрт эрэйинэн кэтэһэн-манаһан киһибитин көрсөр кыахха киирдибит. Киһибит биһигини билбэт курдук сылдьыбыт, Москваттан сылдьар ВДФСО (итинник ааттаах спортивнай профсоюзнай общество үөскүү сылдьыбыта) старшай тренерэ А.Грачев биһиги туспутугар «сахалар тусталларын көҥүллээ» диэн айахтатан кэбиһэн, дэлби мөҕүллэн хаалла. Кыра оҕону мөҥөр курдук мөхтө. Аттыгар турар дьоҥҥо биһиэхэ бэйэбитигэр кыбыстыылаах түгэн буолла. Ол да буоллар, ээхпитин этитэн баран, син көҥүл биэрдэ. Өрө тыына түстүбүт. Ол гынан, син биир ырааппатыбыт, уолаттарбыт иккилии эргиир тустан хааллылар. Союз түһүлгэтин таһымыттан ыраахтара көстөн турар суол. Арай, Кемеровоттан Петр Юмшанов үс иһигэр киирбэтэҕэ гынан баран, 5-6 эргиир туһунна быһыылааҕа. Онтон сотору буолаат, киһибит Россияҕа, аан дойдуга биллэр улахан спортсмен буола үүнэн тахсыбыта. Манан тугу этээри гынабыный?
Николай Николаевич төһөлөөх итинник түгэннэргэ киирэн тахсыбыта буолуой? Онно барытыгар итинник баһылык тренердэри кытары бииргэ сылдьан «бэйэ киһитэ» буолар чиэскэ тиксиэххэ наада. Бу туһугар сорохторго уустуктардаах суол. Онтон кини ити ахтан аһарбыт түгэннэрим туһунан син балайда холобурдары аҕалтыыр кыахтаах. Ол да иһин буолуо, норуокка сороҕор кини туһунан тыл-өс ыытааччы дьон көстөн кэлэллэр. Олоххо хаһан баҕарар барыта дьэҥкэ буолбат быһыылаах. Ол да буоллар, Николай Николаевич ити эндирдэри этэҥҥэ туораан, бу үбүлүөйдээх 80 сааһыгар этэҥҥэ айаннаан кэллэ.
Кини айылҕаттан күүстээх удьуор ыччата буолан, киһи ылбычча баһылаабат идэтин — тренер, педагог идэтинэн үйэтин тухары үлэлээн кэллэ. Аны туран, быһаччы сыаналаатахха кыра ычалаах киһи бу тренер идэтигэр уһуннук олоҕун усталаах туоратыгар «ат арҕаһыгар» сылдьар кыаҕа суох. Төһөлөөх мөккүөр, балыйсыы, өрөгөй ырыатын үөрүүтүн, сороҕор толору астаах остуоллары, үксүгэр аһыы уулаах, санаа көтөҕүүлээх ааспыттара буолуой. Аны норуокка эҥин араас тыл-өс тарҕанарын хайдах да саба туппаккын. Итини барытын тулуйуохха наада. Киһитэ кини буолан, тулуйан баччаҕа кэллэҕэ. Билигин да бэйэтин санаатын кимтэн да кистээбэккэ, толлубакка аһаҕастык, тустуу туһугар этиэн сөп. Урут «Спартак» обществоҕа бииргэ үлэлээбит дьонун Д.С.Бурцевы, И.П.Ушницкайы, уо.д.а. үчүгэйдик ахтар. Мин өйдүүрбүнэн, Иннокентий Петрович Ушницкайы кытта бэрт уһуннук доҕордоспута. Киһитэ кинини улаханнык сыаналыыр, ытыктыыр этэ.
Николай Николаевич олоҕун доҕоро – нуучча норуотун кыыһа. Ааспыт үйэ 50-с сылларыгар уруккута Горькай, билиҥҥитэ Нижнэй Новгород куораттан Бүлүүгэ медик идэлээх үлэҕэ ананан кэлбит. Сотору буолаат, Николай Николаевичтыын сүрэхтэринэн таптаһан ыал буолбуттар. Дьэ уонна эйэ дэмнээхтик 53 сыл устата ыал буолан, икки дуолан уолаттары атахтарыгар туруордулар. Түөрт сиэннээхтэр, кинилэр улааталларын кэтэһэллэр. Улахан уол Валерий Николаевич Ис дьыала министерствотын полковнига. Оттон Сергей Николаевич «Якутия» авиакомпания «Боинг» самолетун пилота. Инньэ гынан Волковтар иллээх дьиэ кэргэннэригэр икки норуот тулхадыйбат доҕордоһууларын көрүөххэ сөп.
Николай Николаевич бэйэтин майгытынан, мин көрүүбэр сүрдээх холку, киэҥ-куоҥ көҕүстээх. Өрүү элбэх кэпсээннээх, көрдөөх-нардаах буолара. Билигин саас баттаан, арыый бытаарбыт көрүҥнээх. Ол гынан баран, айылҕаттан илиитигэр кытаанах буолан, сахаҕа толуу көрүҥнээх, улахан күүстээх киһиэхэ холуохха сөп. Дьоҥҥо-сэргэҕэ бэйэтин чиэһин түһэн биэрбэккэ кэллэ. Биир түгэни аҕыннахха, улуу Москва куорат тэбэр сүрэҕэр Кыһыл болуоссакка күөгэйэр күнүгэр элбэх дьон ортотугар икки эр бэрдэ утары көрсөн үөҕэн кыынньаабыттар. Дьэ, онно Николай кинилэргэ дьиҥнээх эр киһи буоларын көрдөрбүтэ эбитэ үһү. Дьоно тос мааскаларын ылан атахтарынан куоппуттар.
Бүтүүбэр кылгас бэлиэтээһиннэри оҥоруом этэ. Н.Н.Волков 69 сааһыгар педагогическай наука кандидатын диссертациятын чиэстээхтик көмүскээбитэ. Бу холобур буолар улахан ситиһии. Сахалар науканан сааһыран да баран дьарыктаныахтарын сөп эбит дии саныыбын, биир бэйэм. Маны тэҥэ кини – биэс кинигэ автора. Кинигэлэригэр элбэх киһи аата баар. Ол аата, ол дьон историяҕа киирдилэр. Николай Николаевич үтүөтэ итиннэ сытар. Аны туран, кинигэлэрин таһаартарарга спонсордарын бэйэтэ сүүрэн-көтөн, харчытын булбута.
Дьокуускай куоракка көҥүл тустууга оҕолорго аналлаах спортивнай оскуола аһылларыгар сүрүн кылаата хаһан да умнуллубат. Билигин биһиги, 3 №-дээх спортивнай оскуолабыт иитиллээччилэрэ Россия түһүлгэлэрин, чуолаан оҕолорго уонна ыччаттарга 72 мэтээлин ылар чиэскэ тигистилэр.
Николай Николаевич – аҕатыгар иитиллибэтэх киһи. Ол да буоллар убайдара, таайдара сүрдээх отчут-масчыт, булчут дьон аһынан-таҥаһынан тутахсыппатахтар. Үс убайа сэриигэ кыттыбыта, биир убайа сэрии толоонугар охтубута. Кинилэри барыларын үтүөтүк ахтар. Биир кинигэтин кинилэргэ анаата, дьонун аатын, ийэтин үйэтиттэ.
Аҕатын туһунан соччо кэпсээбэт үгэстээх, ол быһыыта киниэхэ иитиллибэтэҕиттэн эбит. Владимир Кондаков кинигэтиттэн көрдөххө, аҕата Бүлүү өрүс сүнньүгэр бэйэтин кэмигэр тура күүһүнэн биир биллэр, аатыра сылдьыбыт, кэпсээҥҥэ киирбит киһи эбит. Онон күүстээх удьуор син биир күүһэ өппүт диэххэ сөп. Ахтыыбар бэлиэтээбитим курдук, уола Николай Николаевич албан аата Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн Россияҕа, Советскай Союзка тиийэ дуораһыйда.
Үтүөлээх тренербит Николай Николаевич Волков олоҕо дьэ итинник.
Бүтүүбэр элбэх ахсааннаах иитиллээччилэрин аатыттан «Банаардаах сырдыктаах, баҕабын толорон, учуутал убайбар эҕэрдэ этэбин» диэн ырыа тылынан түмүктүүбүн.

Федот СОЛОВЬЕВ,
Дьокуускай 3 №-дээх спортивнай оскуолатын директора.