Тыл тойоно Торотуойап

16-02-02

Социальнай ситимнэр күннээҕи олохпутугар киириэхтэриттэн, биһиги саҥарар сахабыт тыла күннэтэ кэхтэн, сыыйа сүтэр кутталламмытын туһунан дьон кэпсэтэрин үгүстүк истэр буоллум. Буолумуна, батсаапка «боло», «учей», «бта» диэн суруйа сылдьан төрөөбүт тылбытын умнар, омук быһыытынан бодобутун сүтэрэр суолга үктэнэбит. Аҕыйах хонуктааҕыта М.К.Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүтүүтүн дириэктэрэ, филология билимин хандьыдаата, дассыан Гаврил Григорьевич Торотоевы кытары кэпсэттим. Ол кэннэ, тутатына, суотабай төлөпүөммэр сахалыы клавиатураны туруордум. Гаврил Григорьевичтыын нууччаттан киирбит тыллары сахатытыы, социальнай ситимнэр тустарынан кэпсэттибит.

– Гаврил Григорьевич, эн тылбытын сахатытыы суолун тутуһан үлэлээн кэлбитиҥ быданнаата. Саҥараргар биир даҕаны нууччалыы тылы кыбыппаккын, уу сахалыы кэпсэтэҕин. Нууччаттан киирбит тыллары хайдах туттаҕын?
– Сахатыта сатыыбын. Устудьуоннуу сылдьан нууччаттан киирбит тыллары сахатыта сатыылларын өйдөөбөт этим. Холобур, «устудьуон» диэннээҕэр «студент», «өрөспүүбүлүкэтээҕэр» «республика» диэн быдан үчүгэйдик иһиллэр курдуга. Онуоха үөрэммит преподавателлэрим Дапсы, Тамара Петрова уонна да атыттар дорҕоон хайаан даҕаны уларыйыахтааҕын этэллэрэ. Сыыйа бэйэм интэриэһиргээммин, Өксөкүлээх Өлөксөй, Ойуунускай айымньыларын, үлэлэрин хасыһан үөрэппитим. Онтум былыр-былыргыттан сахалар киирии тыллары сахатытан кэлбиттэр эбит. Холобур, Өксөкүлээх Өлөксөй 2,5 тыһыынча кэриҥэ нууччаттан киирбит тыллары испииһэктээбитэ баар. Кини сахатытыы быраабылатын билэр буолан, “ханнык баҕарар тылы сахатытарын” туһунан суруйар. Сахатытыыны Ойуунускай эмиэ тутуһар буолан, 13 тыһыынчаттан тахса терминнээх тылдьытыгар (кыттыгас тылдьыт) «үнүстүтүүт», «дассыан», «сүбэрэнитиэт» диэн сурулла сылдьар.
1939 сыллаахха сахатытыыны бобон кэбиспиттэрэ, хомуньуус баартыйата биир тыллаах буолуу бэлиитикэтин ыыппыта. Бобуу-хаайыы бөҕө баран, нуучча суругун-бичигин, алпаабытын биһиэхэ соҥноон туран киллэрбиттэрэ. Инньэ гынан ити барыта бэлиитикэни кытары сибээстээх. Нууччаттан киирэр тыллары уларыппат, сахатыппат буолаллар. Бу иннинэ «хомуньуус», «баартыйа», «бассабыык» диэн саҥара, суруйа сылдьыбыт тылларбыт «коммунист», «партия», «большевик», оннооҕор Дьокуускай “Якутскайга” кубулуйаллар. Онон, мин көрдөхпүнэ, тылга бэлиитикэ орооһор эбит.
Дойдуга олох укулаата уларыйан, 90-с сылларга көҥүл бэриллэн, тылбытыгар болҕомто күүһүрэн барар. Куораппыт аатын «Дьокуускай» дэтэргэ эмиэ улахан мөккүөр баара. Үгүс киһи ылыммат этэ. Ол эрээри, билигин «дьолоох Дьокуускай» диэнтэн ким да соһуйбат. Буолуохтааҕын курдук ылыналлар. Билигин өссө саҥа тыллар киирэннэр, сорох түгэҥҥэ соһуйуу эмиэ баар.
– Исписэлиис, бакылтыат, билэлиэгийэ… Дьэ, киһи тыла сатаан өҕүллүбэт тыллара.
– Итини биһиги маннык быһаарабыт. Саҥара үөрүйэх диэн баар. Уоһуҥ, тылыҥ хамсааһына. Холобур, ити тыллары кырдьаҕас киһиэхэ этиттэрдэххэ, кинилэр өйдөрө-санаалара сахалыы буолан, сахатытан саҥарыахтара. Оттон тыл өйү-санааны кытары быһаччы ситимнээх. Эдэр көлүөнэ икки тылынан саҥарар буолан, ордук нууччалыыга охтон хаалбыт.
– Дьиҥэр, сорох тыллары, холобур, «система», «база» диэни таах тылбаастыахха сөп дии. Ону тоҕо биһиги тутуспаппыт?
– Ити сөптөөх этии. Алтан Сарын биһиги тылбыт баайын туһаныахтаахпытын, умнуллубут тыллары сөргүтүөхтээхпитин этэр. Ол кыаллыбат түгэнигэр, биһиги тылы сахатытыахтаахпыт. Самолету – сөмөлүөт, вертолету – бөртөлүөт диэн. Билигин термин киириитэ элбээтэ. Онон тутатына солбугу булар, тылбаастыыр олус ыарахан.
– Билигин саҥа технологиялар үйэлэрэ кэлэн, саҥа өрүттэн эрэр тылбытын-өспүтүн аны социальнай ситимнэр, ордук батсаап буортулаан эрэр дии санаабаккын дуо? Ыччаттар эрэ буолбакка, оннооҕор саастаах да дьон «боло», «бо», «бта» диэн суруйаллар.
– Барыта кыраттан саҕаланар. Хас биирдии киһи бэйэтиттэн саҕалыахтаах. Оҕолор дьиэлэригэр-уоттарыгар дьоннорун кытары төрөөбүт тылларынан кэпсэтиэхтээхтэр. Батсааптарыгар бичиктэрэ суох дьон, баһаалыста, туруортардыннар. Сорох дьон бэйэ икки ардыгар кэпсэтии хайдах да буоллун дииллэр. Ити сыыһа. Мин онно санаам батарбат. Кимиэхэ эрэ суруйар буоллахпына, хайаан даҕаны тылбын толору суруйабын.
– Гаврил Григорьевич, оттон оҕолоруҥ уу сахалыы саҥараллар дуу? Хас да учуонайы “оттон бэйэтин оҕото сахалыы билбэт…” диэн хомуруйалларын истэбин.
– Оҕо төрөппүтүн көрөн үөрэнэр. Улахан кыыһым 17-с нүөмэрдээх оскуоланы бүтэрбитэ. Кыра кыыһым 9-с кылааска үөрэнэ сылдьар. Саха кылааһыгар. Оҕону иитии төрөппүттэн тутулуктаах. Төрөппүт оҕоҕо холобур буолуохтаах. Дьиэтигэр кэлэн баран сахалыы кэпсэтиэхтээх. Төһө кыалларынан сахалыы үөрэттэрэ сатыахтаах. Оҕолорум кыра эрдэхтэриттэн “ийээ, аҕаа” диэн ыҥыраллар.
— Дапсыга үөрэммитим диэбитиҥ дии. Мин билэрбинэн, кини оҕолоро сахалыы билбэттэр диэн сэмэлииллэр. Эн ону туох дии саныыгын?
– Киһи дьиктиргиэн курдук, саха суруйааччыларын оҕолоро үгүстэрэ сахалыы билбэттэр. Амма Аччыгыйа, Николай Якутскай оҕолоро. Саха тылын сүмэтин, сүөгэйин билэр дьон, оҕолоругар саха тылын кыайан иҥэрбэтэхтэрин дьиктиргии, соһуйа саныырым. Арааһа, оччотооҕу кэм охсуута буолуо. Эмиэ бэлиитикэ эбит. Дапсы оҕолорун нуучча дьыссаатыгар биэрбит. Салгыы оҕолоро нуучча кылааһыгар үөрэммиттэр. Нууччалыы дьыссаакка сылдьар оҕо, биллэн турар, нууччалыы тылланар. Манна өссө ийэ оруола улахан дии саныыбын. Аҕалара наар үлэлиир, оҕолоругар ыалдьыт курдук көстөн ааһар. Сүнньүнэн оҕону ийэ иитэр. Онон кинилэр ийэлэрин өттүлэринэн барбыт буолуохтарын сөп.
– Уһуйааны дьыссаат диир эбиккин дии…
– Билигин дьыссаат, оҕо саада, уһуйаан дииллэр. Саамай үчүгэйэ уһуйаан. Дьыссаат ситэ сахатытыллыбатах тыл. Оҕо саада – туруору тылбаас.

Сэмсэ тыл:
Гаврил Филиппов, филологическай наука доктора:
– Гаврил Торотоевы үрдүк бэлэмнээх исписэлиис быһыытынан ааҕабын. Сүнньүнэн тыл култууратынан, стилистиканан дьарыктанар. Университекка кэлиэн иннинэ училищеҕа үөрэнэн, үөрэтии методикатын толору баһылаабыта. Университеты туйгуннук бүтэрэн, салгыы аспирантураҕа хаалан науканан дьарыктаммыта.

Олоҕун оҥкуллара:
1972 сыллаахха Бүлүү Дьөккөнүгэр төрөөбүтэ.
1989 сыллаахха «Орто Бүлүү» сопхуоска оробуочайдаабыт.
1990 сыллаахха аармыйаҕа сулууспалыы барбыт.
1993 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай колледжка үөрэнэ киирбит.
1996 сыллаахха СГУ саха билэлиэгийэтин уонна култууратын бакылтыатын устудьуона.
1999 сылтан ХИФУ-га үлэлиир.
2015 сылтан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын Үнүстүтүүтүн дириэктэрэ, билэлиэгийэ билимин хандьыдаата, дассыан.

Анивера Акимова