Тустуубут туһунан астык кинигэ

6

Тустуу диэн баран, уобарастаан эттэххэ, “муннукка ытаабыт” дьоҥҥо суруналыыс Петр Павлов кэрэ-бэлиэ бэлэх оҥордо — саха бастакы көлүөнэ тустууктарыттан биирдэстэрэ, ССРС спордун маастара, географическай наука хандьыдаата Николай Петрович Босиков араас кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ бэчээтигэр таһаартарбыт суруйууларын хомуйан, бэрийэн, “Тустуу — өбүгэм үгэһэ” диэн кинигэни күн сирин көрдөрдө.

Кинигэ бастакы түһүмэҕэр Николай Петрович инньэ 1966 сыллаахтан ситимин быспакка бэчээттэппит ыстатыйалара түмүллүбүттэрин Саха сиригэр тустуу сайдыытын кэрэһилиир бэйэтэ дьоҕус энциклопедияҕа да холуохха сөп курдук. Оннук даҕаны. Манна саха тустуутун хара саҕаланыаҕыттан историятын чахчылара ойууланар.
Николай Петрович талыллыбыт очеркалара хомуллубут түһүмэҕин саҕалаабыт “Бөҕөстөр иитиллэр кыһалара” очеркаҕа үтүөлээх тренер Василий Петрович Уваров салалтатынан сүһүөҕэр турбут Майатааҕы тустуу хайысхалаах оҕо спортивнай оскуолатын тэриллиитэ, үүнэн-сайдан иһиитэ кэпсэнэр уонна “Бу киэҥ тэрээһиннээх, кэскиллээх үлэлэр түмүктэригэр Манчаары Баһылай саҕаттан быыппастар быччыҥнаах, быһыйыкаан атахтаах дэппит Мэҥэ Хаҥалас бухатыыр уолаттара сир-дойду аайы ааттара ааттаныа диэн киһи эрэнэр”, — диэн алгыстаах тылларынан түмүктэнэр.
Салгыы саха аатырбыт бөҕөһө Василий Румянцевка анаммыт очеркаҕа кини Ленинградтааҕы Герцен аатынан педагогическай институту бүтэрэн кэлэн баран, дойдутугар тустуу биир бастакы тренерин быһыытынан үлэтин-хамнаһын саҕалааһынын туһунан суруллубут. Онно кини саҥа, туспа суоллаах-иистээх такайааччы үүммүтүн хара маҥнайгыттан көрдөрөн барбытын, Николай Петрович маннык ойуулуур: “ Оччолорго Василий Румянцев күөгэйэр күнүгэр сылдьар тустуук буолан, кини үксүн хас биирдии уолу кытта тус бэйэтэ тустан эрчийэрин сөбүлүүр этэ. Самбо тустуутун баһылаабыт буолан дуу, оҕо сылдьан дойдутугар аатырар тустуук, таайа Күүстээх Наһаарап уһуйбута эбитэ дуу, атаҕынан быраҕыллар албастары олус кичэйэн үөрэтэрэ. Бэйэтэ тустарыгар ол албастарынан олус тахсыылаахтык туһанара, эҥин бэйэлээхтэри тас уорҕаларынан түһэртиирэ. Василий Гаврильевич уһулуччу саталлаахтык уонна тахсыылаахтык атахха тэбии, атаҕынан хатыйыы аҕыска-тоҕуска тиийэ көрүҥүн биһиэхэ иҥэн-тоҥон эрчийэрэ”.
Хапсаҕай туһунан очеркаҕа аатырбыт хапсаҕайдьыттар сөбүлээн туттар албастара: Василий Семенов-Күүстээх Баһылай хатыйыыта, Владимир Ефремов атахха тэбиитэ, Иван Прокопьев дэгиттэр халбарыйыылара, Роман Петухов өрө сүгэн быраҕыылара умнууга хаалан эрэллэрин санатар уонна бу хайысханан үлэни сөргүтэр наадатын ыйар.
Кинигэ хас да түһүмэҕэр киирбит суруйуулар сэһэргиир эрэ буолбакка, үөрэтэр-чапчыйар хабааннаахтар. Холобур, курдаһыы туһунан түһүмэххэ саха түҥ былыргы тустуута буоларын туһунан олохтоох түмүк оҥорор уонна атын түүр омуктар курдук ону “хат сөргүтэн, быраабылатын чуолкайдаан, чочуйан аны сайын ыһыахтарга тустубутунан барыахха сөп этэ”, диэн этии киллэрэр. Бу этиитин сырыһыннаран, 2000 сыллаахха “Дьулурҕан” хаһыакка бэйэтэ оҥорбут быраабылаларын барылын таһаартарбыта кинигэҕэ киирбитэ, ыһыах оонньууларын тэрийиигэ туһанарга бэртээхэй босуобуйа буоллаҕа, буола да туруо турдаҕа. Өссө биир сиргэ курдаһан тустуу туһунан Николай Петрович маннык өрө күүрүүлээх тыллары көтөхпүт: “Түүр омук култууратыттан силис тардар дьоһуннаах оонньуубутун өрө күөрэтэн, биһиги, сахалар самныбат саргылаахпытын көрдөрүөҕүҥ!”
Өр бииргэ алтыспыт доҕотторун, аатырбыт тустууктарбыт Алексей Ермолаев, Николай Гоголев, Анатолий Габышев уо.д.а. тустарынан ааптар ханан эмэ, туох эмэ сонуну, киһини сэргэхситэри кэпсиир. Тустуу бары ымпыктарын-чымпыктарын ис-иһиттэн билэр киһи быһыытынан, бөҕөстөр хапсар уратыларын, туспа суолларын-иистэрин чопчу ыйыталаан биэрэр. Холобур, Алексей Ермолаевка туһулаан “кини утарсааччытын аҥар илиитин харбаан ыллар эрэ, уҥа-хаҥас халбаҥнатан иһэн, өсөһөн чинэрийэр кэмигэр түбэһиннэрэн умса халбарыйар. Сүһүөҕүн булбатах киһи умса баран, ат буола түһэр. Ситэ аттыы илик киһини Алексей үрдүгэр миинэ олорон атаҕын аллараа угаат, ууннары тардыбытынан барар”, — диэн киһи хараҕар көстөр курдук, дьэҥкэ ойуулааһыны оҥорор.
Кинигэ, Николай Петрович оҥорбут көҥүл тустуу албастарын тылдьытынан түмүктэнэрэ, этии бүтүүтүгэр улахан күүһүрдүү бэлиэтэ туруоруллубукка дылы олус астык, бу үлэ улахан спортсмен эрэ буолбакка, биллэр учуонай илиитинэн тахсыбытын бэлиэтээн биэрэр курдук.
Дьэ, кырдьык, чахчы астык, силигэ барыта ситэриллибит дьоһун үлэ күн сирин көрдө!

Петр ВИНОКУРОВ,
кыраайы үөрэтээччи,
историческай наука хандьыдаата.