Үтүө үгэстэрдээх Николай Рыкунов

Коля

Бу соторутааҕыта «Бичик» кинигэ кыһатыгар литературнай кириитик, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, П.А.Ойуунускай аатынан Литературнай музей научнай үлэһитэ Николай Рыкунов «Үтүө үгэстэри тирэх оҥостон» диэн ыстатыйаларын кинигэтэ бэчээттэнэн таҕыста.

Кириитикэ курдук уустук эйгэҕэ киһи эрэ барыта таласпат, ылбычча ылсыбат. Ордук ити эдэр дьоҥҥо кыайтаран биэрбэт эридьиэстээх дьыала. Ол эрээри бу тутан олорор кинигэм ааптара Николай Рыкунов устудьуоннуур сылларыттан (СГУ Саха тылын уонна филологиятын факультетыгар литературнай кириитикэ идэтигэр уһуйуллубута) ылсыбытын ыһыктыбакка, туппутун туора бырахпакка илдьэ сылдьан, ыстатыйаларын хомуурунньук оҥорон таһаарбыта биһиэхэ барыбытыгар да үтүө холобур. Кинигэҕэ аан тылы суруйбут саха норуодунай суруйааччыта Сэмэн Тумат: «Кини билиҥҥи саха литературатыгар дохсуннук киирэн эрэр эдэр суруйааччылар айымньыларын ырытарын кытары тэҥҥэ улахан суруйааччылар айымньыларыгар санаатын этэргэ дьулуһар уонна сиэрдээх санааны тутуһар», — диэн эппитинии, кини классик суруйааччылартан саҕалаан билигин суруйар поэттарга, прозаиктарга тиийэ ырыппыта кэрэхсэбиллээх.
Ааҕааччым, манна кэлэн хомойуох иһин диирбэр тиийэбин, Николай бу кинигэтэ күн сирин көрөрүн кэтэспэккэ, саҥа тахсыбыт кинигэ сытын ылбакка, илиистэрин арыйар дьолу билбэккэ бу сайын биһиги кэккэбититтэн олус соһуччу туораабыта. Онон кинигэни эйиэхэ билсиһиннэрэрим быыһыгар кини туһунан ахтан аһарарбын баалаамаар дуу…

КГФ 721-с аудиторията

Биһиги 2002 с. Литературнай үлэһит бөлөҕөр уон түөрт буолан киирбиппит. Саамай аҕабыт Коля (Николай Рыкунов) этэ. Үөрэниэхпит бастакы күнүттэн өйдөөн хаалбытым: Коляны преподавателлэрбит үксүлэрэ билэллэрэ. Кэлин билбиппит, кини факультекка иккис сылын туттарсан киирбит этэ. Ити кини төрөөбүт тылыгар, сахатын тылыгар, олус бэриниилээҕин, ону тэҥэ киһи быһыытынан дьулуурдааҕын, туруоруммут сыалын хайаатар да ситиһэрин көрдөрөр. Үлэҕэ-хамнаска, ордук айар идэлээх киһиэхэ, ити хаачыстыба өлбөт мэҥэ уутун тэҥэ эбээт.
Литературнай кириитикэ лекциятын биһиэхэ кириитик Василий Никитич Протодьяконов аахпыта. Дьэ, кини паарата буоллар эрэ, КГФ (оччолорго саха тылын факультета Ленин уулуссатыгар турар КГФ диэн ааттаммыт дьиэҕэ баара) 721-с аудиторията литература дебатын ыытар былаһааккаҕа кубулуйара. Ордук уолаттарбыт Николай Рыкунов, Гаврил Андросов, Рустам Каженкин (кэлин үһүөн Россия Суруйааччыларын сойууһугар киирбиттэрэ) харахтара уоттанан, хас эттэхтэрин-тыыннахтарын аайы тыллара-өстөрө сытыырхайан литература туһунан мөккүһэллэрэ. Ити мөккүһүүлэргэ Коля бастаан икки кытылы иккиэннэрин истэн, бэйэтигэр түмүгү оҥорон баран биирдэ санаатын этэрэ. Ол да иһин буолуо, оччолортон-бэттэх Коляны кириитикпит диэн ааттыырбыт.
Аны бөлөхпүт иһигэр (үөрэххэ киирэрбитигэр бары суруйуулаах, айар үлэҕэ анаммыт тэтэрээттээх этибит) айымньыларбытын атастаһа сылдьан ааҕарбыт, бэйэ-бэйэбитигэр сүбэ-ама бэрсэрбит. Коля прозаҕа чугас буолан, кэпсээннэри ырытарын сөбүлүүрэ (кириитиккэ итинник диэн этэр сыыһа буолуо эрээри, проза тэттик жанрдарыгар мааһа табыллара). Тус бэйэбэр, устудьуоннуу сылдьан, «ойуулааһыннарынан наһаа үлүһүйүмэ, сороҕун диалогунан биэр» диэбитин күн-бүгүҥҥээҥҥэ диэри илдьэ сылдьабын. Хор, оннук буолар эбээт, бииргэ алтыһа сылдьар доҕоруҥ сүбэтэ.

Үөлээннээхтэрин өрө тутан

Көлүөнэ көлүөнэнэн бииргэ тутуһан сайдар диэн этэллэр. Николай, кириитик быһыытынан, бэйэтин үөлээннээхтэрин эдэр ааптардар айымньыларын батыһа сылдьан ааҕара. Кинигэтигэр «Саха билиҥҥи литературатыттан» диэн ыстатыйатыгар Елизавета Мигалкина, Яна Байгожаева, Рустам Каженкин, Александра Попова, Муся Птицына, Надежда Ильина, Ангелина Васильева, Семен Маисов, Ангелла Попова, Ульяна Захарова айымньыларын ырыппыта. Маны таһынан «Тыыннаахтарга» диэн ааттаан поэтесса Ангелла Попова хоһооннорун хомуурунньугун ырытан таһаарбыта.
Бу ырытыылары бииргэ түмэн эттэххэ, кинигэ ааптара хас биирдии айымньыга уус-уран ымпыктары (деталлары), уобарастары көрдөөн, булан, ол онон айымньы сүрүн сыалын-соругун этэн таһаарарга дьулуһар. Холобур, Александра Попова айар үлэтигэр лирическэй герой быһыытынан хотой уобараһа үрдүк суолталааҕын бэлиэтээн туран, «хотой уол оҕо, эр киһи быһыытынан ааптарга көстөр аналлаах» диэн быһаарар уонна онон сиэттэрэн поэтесса бу геройунан тугу этиэн баҕарбытын көрдөрөр. Эбэтэр Яна Байгожаева хоһоонноруттан сэргэ, өтөх, үрүҥ ат уобарастарын талан ылан, ааптар суруйар маастарыстыбатын, олоҕу сахалыы көрүүтүн инники күөҥҥэ таһааран арыйар.
Уонна бу ырытыыларга өссө биири бэлиэтээн этиэм этэ, кириитик манна 2004 с. сөргүтүллүбүт Эдэр суруйааччылар сүбэ мунньахтарын ахтар. Ол сөп. Тоҕо диэтэргин, ити кэм саха литературатын историятыгар биир бэлиэ даатанан хаалыаҕа (хаалла даҕаны).

Ойуунускай «Өйдөөх оҕотун» санатар

Коля, эдэр киһи диэтэххэ, мөҕө олорон хайҕыыр, хайҕыы туран хомуруйар ыпсыытын олус үчүгэйдик туһанар үтүө хаачыстыбалааҕа. Ити кини олоххо ураты көрүүтүн, олохпут сиэркилэтигэр – литератураҕа – кириитик быһыытынан боччумнаахтык кэлбитин туоһулуур. Кини өрүүтүн «Түөн саҕа үрүҥ санаа, тэбиэн саҕа хара санаатааҕар ордук» диэн өс хоһоонун тумус туттара. Ол да иһин, айымньылартан үтүө эрэ өрүтүн көрдөрө, кыаллыбатаҕы да наһаа дарбата барбакка, сиэрдээхтик ыйа сатыыра. Холобур, Ангелла Поповаҕа: «Дьэ, бу түмүктээһин аһара түһүү. Тыыннаах искусствоны көҥүллүүллэр Өлүү уонна Олох өрүү бииргэ сырыттахтарына. Тыыннаах искусствоны көҥүллүүр Олох саҕаланыыта уонна Өлүү самныыта эбэтэр Олох быстыыта уонна Өлүү саҕаланыыта. Бу түгэҥҥэ Өлүүнү кэлтэй өрө тутуу түмүгэр айымньы суолтата сүттэ», — диэн түмүктээһини оҥорон, эдэр киһиэхэ сүрдээх үчүгэй сүбэни биэрэр. Манна сыһыаран эттэхпинэ, Коля кинигэтин ааҕа олорон тоҕо эрэ Платон Ойуунускай «Өйдөөх оҕотун» санаатым…
Үөлээннээхтэрин айар үлэлэрин ырытыытын түмүгэр Николай эдэрдэр эйгэлэрэ аҥаардас тапталы эрэ хоһуйуунан муҥурдамматын, манна гражданскай, патриотическай тыыннаах айымньылар эмиэ баалларын ыйан туран: «Биһиги эдэр суруйааччыларбыт кэрэни, үйэлээҕи айарга дьоҕурдаахтара, сомоҕолоһууга баҕалаахтара дьэҥкэтик көстөр», -— диэн бэлиэтиир.

Үтүө үгэстэри тирэх оҥостон

Ити түмүктээһини оҥороругар киниэхэ литературабыт сайдан кэлбит тосхоллорун ааҕа билэрэ уонна онтон үтүө үгэстэри ылыммыта төһүү күүс буолбута биллэр. Ол – кинигэтигэр саха литературатыгар критическэй өй-санаа үөскээһинин, 70-с сыллардааҕы прозаиктар уратыларын, билиҥҥи суруйааччылар тустарынан суруйбутуттан, киэҥ ааҕааччыга билсиһиннэрбититтэн да көстөр. Онон, ааҕааччым, үтүө үгэстэри тирэх оҥостубут доҕорбут, литературнай кириитик кинигэтин ылан ааҕыаҥ, тускар туһаныаҥ диэн эрэнэбин.

Аграфена КУЗЬМИНА.