Күннээх Күүкэй уола Баһылай Илларионов

Илларионов В.В.

Саха сиригэр, Россияҕа, тас да дойдуларга киэҥник биллибит фольклорист, олоҥхону чинчийээччи, филологическай наука доктора, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора, саха салаатын фольклор уонна култуура кафедратын сэбиэдиссэйэ Василий Васильевич Илларионов бу күннэргэ 70 сааһын туолла.

“Сахалар сэттэ уон сааһы өстөөх саас дииллэр, онон, улаханнык үбүлүөй эҥин диэмиэххэ, көннөрү, дарбаана суох, сэмэйдик…”, — диэнинэн саҕалаата, интервьюта биэр диэн көрдөспүппэр, бу суруналыыстыка эйгэтигэр үлэлии-хамсыы сылдьар дьону үгүстэрин үөрэппит-такайбыт улахан педагогпут, фольклорбутун, олоҥхобутун-оһуохайбытын барытын тута сылдьар, олоҥхобут киһи аймах чыпчаал чулуу айымньыта буолуутугар үгүс өҥөлөөх саха саарына — бары ытыктыыр киһибит.
— Василий Васильевич, Эн Саха сиригэр, арааһа, биир саамай элбэх кинигэлээх учуонай быһыытынан эмиэ киэҥник биллэҕин. Оттон бу олох соторутааҕыта “Айымньылаах үлэм аргыстара” диэн, мин көрдөхпүнэ, аан маҥнай, бэйэҥ олоҕуҥ, биһиккин ыйаабыт төрөөбүт түөлбэҥ, доҕотторуҥ тустарынан сэһэргиир бэртээхэй кинигэни суруйбуккун… “Күннээх Күүкэй уолабын” диэн түһүмэҕиҥ ааҕарга олус интэриэһинэй. Ол аата, итинник кинигэ тахсар кэмэ кэллэҕэ диэтэҕиҥ…
— Оннук. Сэттэ уон саас диэн — хайа баҕарар киһи бэйэтин олоҕун, үөрэҕин-үлэтин кэмигэр бииргэ алтыспыт, киниэхэ хайа эрэ өттүнэн сабыдыаллаабыт дьонун — доҕотторун, үөлээннээхтэрин туһунан анааран көрөр кэмэ дии саныыбын.
Ахтылҕаннаах Күүкэйбиттэн олох суолугар үктэнэн, тыа муҥкук уола наука эйгэтигэр хайдах киирэн киһи-хара буолбутум туһунан кылгас сэһэним, баҕар, эдэр дьоҥҥо туһалаах буолуо… Манна учууталым, саха фольклористикатын аксакала Николай Емельянов, айымньылаах үлэм аргыһа Николай Алексеев, университекка бииргэ үөрэммит доҕотторум Гаврил Филиппов, поэт Василий Босяк, норуодунай суруйааччы Сэмэн Тумат, о.д.а. тустарынан суруйдум.
Балаҕан ыйын 8 күнүгэр 70 сааспын дойдубар Күүкэйгэ тиийэн, сиэр-туом толорон, кырдьаҕастары күндүлээн, сэмэйдик бэлиэтээтим. Кэргэним Мария Семеновна, кыыһым Туйаара барса сырыттылар. Дойдубун олус таптыыбын, бэйэбин “Күннээх Күүкэй уолабын” дэнэбин.
Миигин ийэм Дария Саввична Илларионова 1946 сыллаахха, сэрии бүтээтин кытта, отут сааһыгар оҕоломмут. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн эр киһи олох аҕыйах кэмэ эбит. Кэргэн тахсыахтаах уолаттара, эр дьонноро кыргыһыы толоонугар охтоннор, сулумах, аҥардас эдэр дьахталлар, кыргыттар элбэх этилэр. Онон, мин күн сиригэр кэлиим, сааһыран баран өйдөөтөхпүнэ, туох эрэ быалаах-туһахтаах, Үөһээҥи Айыылар анаан ыыппыттарын курдук эбит… Оччолорго балыыһа суох эбит. Күүкэйгэ, Балык Хатарбыт диэн сиргэ, көмүлүөк оһохтоох дьиэҕэ эбэм Өксүүнньэ бэйэтэ оҕо көтөҕөөччү буолбут. Эбэм 16-та оҕоломмутуттан 12-тин киһи-хара оҥорбута. Мин төрүүр сылбар, 1946 сыллаахха, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ Н.Шверник ыйааҕынан киниэхэ саха дьахталларыттан биир бастакынан “Дьоруой ийэ” аата иҥэриллибитэ. Эбэм, оччолорго даҕаны, “Аныгы дьахталлар олус аччыаһыраллар. Биһиги төрөөт даҕаны ынахпытын ыабытынан барарбыт”, — диирэ. Инньэ гынан эбэбит кыргыттарын бэйэтэ төрөтөрө. Түөртээхпэр эдьиийим Маарыйа оҕолонон, били, Амма Аччыгыйа “Сааскы кэмҥэ” ойуулаабыт Өлөксөй төрөөһүнүн санатар хартыына, биһигини, оҕолору, таһараа ыалга таһааран кэбиһэннэр, көстөн иһэн, сүппүттээҕэ… Аны санаатахха, төһө да сэбиэскэй кэм буоллар, былыргылыы сиэр-туом, сыһыан, үгэс тутуһуллар кутуругун баттаһан ааспыт эбиппин. Тоҕо эбитэ буолла, бэйэбит дьиэлээх эрээри, ферма салҕааһыннаах дьиэлэринэн көһө сылдьан, ыаллары кытта дьукаах олорорбут. Утуйуу буоллаҕына, ким ороҥҥо, ким остуол үрдүгэр, ардыгар сиргэ да сыталлара… Мин үксүгэр ийэм уонна эбээм хоонньуларыгар сытарым. Эбээ хоонньугар сытыы бэйэтэ бырааһынньыкка тэҥнээҕэ. Былыргыны кэпсэтиннэрэн, остуоруйалатан тахсарым. Чаачахаан, Алаа Моҕус, Таал-Таал эмээхсин туһунан аан бастаан киниттэн истибитим… Кэлин, оскуолаҕа киирэн баран, эбэм кинигэҕэ баар остуоруйалары үксүн кэпсээбитин сөҕө санаабытым…
— Норуот фольклоругар аан бастаан эбэҥ сыһыарбыт эбит, оччотугар… Оттон, олоҥхо улаханнык сэҥээриллибэт кэмигэр, Эн, эдэр киһи, чопчу олоҥхоҕо хайдах кэлбиккиний?
— 1968 сыллаахха университекка саха салаатыгар үөрэнэ киирэбин. Онно, учууталым Михаил Андреевич Черосов төрүттээбит “Олоҥхо” куруһуогар дьарыктанабын. Дмитрий Степанович Макаров эмиэ салайбыта бу куруһуогу. Дьэ, кинилэр сүбэлэринэн, 1969 сыллаахха фольклорнай практикам кэмигэр биир дойдулааҕым Митрофан Мартынов олоҥхотун толору магнитофоҥҥа суруйтаран кэлэбин. Михаил Андреевичтаах, олоҥхо толору суруллуохтаах, диэн үөрэтэллэрэ, ол иһин, 7 чааһы быһа суруйтарбытым. Дьэ ону институкка туттарбыппар, Николай Васильевич Емельянов сөҕөн, эһиилигэр фольклорнай экспедиция састаабыгар киллэрбитэ. Хаҥалаһынан, Тааттанан сылдьыбыппыт. Михаил Андреевич, Таатта — олоҥхо уутуйан үөскээбит уйата, Ойуунускай дойдута, диирэ. Сайыны быһа олоҥхо суруйбуппут. Ардыгар күнүһүн олоҥхоһуттарбытын кытта от охсобут, киэһэтин, олоҥхобутун салгыы суруйабыт… Олоҥхоҕо үлэм, дьэ, итинник саҕаламмыта… Быйыл Дьааҥыга Олоҥхо ыһыаҕынан, Даарыйа Томская-Чайка “Кыыс Кылаабынай Бухатыыр” олоҥхотун Светлана Мухоплева видеоҕа устубутун, Мария Стручкова сурукка-бичиккэ түһэрбитин эрэдээксийэлээн, бэчээккэ бэлэмнээн, таһаардыбыт. Аита Шапошникова нууччалыы тылынан, ХИФУ-лар английскайдыы тылбаастаатылар, онон, үс тылынан, компакт-дискэлээх, штрих-кодтаах таҕыста. Уопсайа 20-тэн тахса олоҥхону кинигэ оҥорон таһаардым.
— Хайдах барытын ситиһэҕин, өрөбүл, сынньалаҥ диэн баар дуо?
— Миэхэ көмөлөһөр киһим элбэх. Бастатан туран, кыыһым Туйаара Васильевна Илларионова — филологическай наука кандидата, ХИФУ доцена. Кафедра лабораннара, стажер-чинчийээччилэр илии-атах буолаллар. Кэргэним Мария Семеновна бары өттүнэн өйүүр. Уонна мин, үлэ баар буоллаҕына түүннэри-күнүстэри үлэлиибин. Субуота, өрөбүл диэн суох, үлэттэн атыны билбэппин.
— Василий Васильевич, олоҕуҥ биир бэлиэ түһүмэҕэр кэлэн олорон, бэйэҥ олоххо бириинсиптэргиттэн, туох сөбүлээбэттээххин уонна туох ордук сөбүлүүрдээххин, баһаалыста, эт эрэ…
— Арыгы, табах курдук куһаҕан дьаллык миэхэ суох. Олох сөбүлээбэт дьыалам. Устудьуоннуу да сылдьан, ийэм, эбэм хомойуохтара диэн, аһыы утаҕы испэт, амсайбат да этим.
Иккис сөбүлээбэт дьыалам — дьону кытта хойох хостоһуу. Биһиги устудьуоннуу сылдьан, доҕоттор, хаһан да үҥсүүнэн-хассыынан дьарыгырыахпыт суоҕа, диэн бэйэ-бэйэбитигэр тылбытын бэрсибиппит. Ол тылбытын, биһиги көлүөнэ толорон кэллибит. Мин онон киэн туттабын.
Олоҕум бириинсибэ — эппит тылгын толоруохтааххын! Дьон эрэлин сыаналыахтааххын. Мин олоҥхону таһаарыыга билигин кимиэхэ да иэһим суох. Сөбүлүүрүм — бастатан туран, үлэм! Үлэм түмүктээх буоларыттан үөрэбин.
От охсорбун сөбүлүүбүн. Эдэрбэр дуобаттыырбын, хаартыскаҕа түһэрэрбин сөбүлүүрүм. Сөбүлүүрүм элбэх. Олоҕу сөбүлүүбүн!
— Кэпсээниҥ иһин улахан махтал!

Татьяна МАРКОВА.