Сахалартан бастакы марафонец

иван

Балаҕан ыйын 24 күнүгэр Дьокуускай куорат пааркатыгар улахан марафоҥҥа (42 км 195 м) күрэхтэһии буолаары турар. Маннык марафон куоракка ыытыллыбатаҕа ыраатта.

“Якутский полумарафон” тэрээһиҥҥэ сылдьан, көрөөччүлэртэн уонна спортсменнартан «сахалартан бастакы марафонецпыт ким этэй?» диэн ыйыппытым. Онуоха үгүстэр сатаан эппиэт биэрбэтэхтэрэ. Олор истэригэр кэскиллээх марафонецпыт Сардаана Трофимова эмиэ мунаарбыта. Арай Мэҥэ Хаҥаластан сылдьар, марафоҥҥа өрөспүүбүлүкэ элбэх төгүллээх чөмпүйүөнэ, Харатааҕы спорт-мусуой дириэктэрэ Афанасий Илларионов: “Иван Иванов диэн быһыылааҕа”, — диэн кырдьыгынан билиммитэ. Иван Константинович Иванов ситиһиилэрин туһунан чопчутук ыйыллыбыт-кэрдиллибит матырыйаал суруллубатаҕыттан маннык мунаарыы таҕыста дии саныыбын.
Иван Иванов бэйэтин кэмигэр норуокка биллибитинэн Сүүрүк Уйбаан диэн сураҕырара. Бэйэтин туһунан хаһан да кэпсии-ипсии сылдьыбат, саха киһитин сиэринэн сүрдээх сэмэй, судургу, үлэнэн үлүһүйэн олорбут киһи этэ. Ол курдук, ааспыт үйэ 60-с сылларыгар Москваҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрэн, агроном идэтин баһылаабыта. “Элгээйи” сопхуос кылаабыный агрономунан үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
Сүүрүүнэн быһыйдары сэргэ хайыһардьыттар, бэлэсипэдьиистэр уонна тустууктар дьарыктаналлара күүстэригэр күүс эбиэ этэ диэн боппуруоһу көтөҕө таарыйа, кэпсэтиигэ ыҥырабын.

Марафон туохтан саҕаламмытай?

Марафон дистанциятыгар 42 км 195 м уһуҥҥа күрэхтэһии үөдүйбүт төрүөтүн туһунан санатар наадалаах. Биһиги эрабыт буолуо 490 сыл иннинэ Грецияҕа Марафон диэн ааттаах хочоҕо муоранан перстэр сэриилэһэ кэлбиттэр. Гректэр тастан ааҥнаабыт өстөөхтөрүн кырган кэ­биспиттэр. Ону биллэрээри, дойду киин куоратыгар Афиныга биир сүүрүк саллааты илдьиккэ ыыппыттар. Киһилэрэ 42 килэмиэтиртэн ордук сири муҥ кыраайынан сүүрэн тиийэн, “биһиги кыайдыбыт” диэн баран өлөн түспүт. Бадаҕа, сүрэҕэ тулуйбатаҕа буолуо. Онон Афиныга ити саллааты чиэстээн, 1896 сыллаахха аатырбыт марафон күрэхтэһиитэ аан бастаан ыытыллыбыта. Бу көрүҥҥэ спордунан өр сылларга утумнаахтык эрчиллибит эр сүрэхтээхтэр, ураты дьулуурдаахтар уонна уҥмат тыҥалаахтар илин-кэлин түсүһэллэр. Ким саамай тулуурдаах, үчүгэй бэлэмнээх, күүстээх санаалаах кыайыы-хотуу үөрүүтүн билэр. Бу — боростуой дьыала буолбатах.
Марафон күрэхтэһиитэ Саха сиригэр ааспыт үйэ 50-70 сс. балайда тэрээһиннээхтик ыытылла сылдьыбыттаах. Оччолорго ыаллыы өрөспүүбүлүкэлэртэн, холобур Бурятияттан тиийэ спортсменнар кэлэн, араас дистанцияларга сүүрэллэрэ. Ол саҕана күүстээх быһыйдарбыт
В.Охлопков, А.Устинов, В.Попов, Р.Егоров, Н.Тихонов, А.Илларионов, А.Алексеев, С.Кириллин, К.Ни­ки­форов, кэлин Г.Нохтуунускай, А.Фео­фанов, Н.Матчитов, Н.Бускаров, А.За­болоцкай, С.Дедюкин, С.Федоров, С.Нестеров этилэр.
Оттон дьахталларга уһун дистанцияларга Т.Жиркова, Т.Ариносова, Н.Ка­расева, Т.Архипова, А.Анахина, С.Неус­троева. Н.Гоголева, Н.Сергеева биллэллэр. Кэлин Сардаана Трофимова аата аан дойду таһымыгар таҕыста. Чуолкайдаан эттэххэ, кинилэртэн үгүстэрэ Россия, Европа, аан дойду кыайыылаахтара буолаллар.

Сүүрүк Уйбаан ситиһиилэрэ

Сүүрүк Уйбаам­мар эргиллэбин. Иван Константинович Иванов олоҕун ту­һунан дьоҕус брошюраны суруналыыс С.Е. Дадаскинов, доҕотторун, чугас дьонун ахтыыларын хомуйан, 2005 с. “Үлэ уонна
таптал абылаҥа” диэн ааттаан таһаартарбыт эбит. Онно ахтыллыбытынан, Уйбаан сүүрүүгэ уонна хайыһарга айылҕаттан айдарыллыбыт кыаҕа,
та­лаа­на Ньурбаҕа оскуолаҕа үөрэнэ сырыттаҕына арыллыбыт. Онно кини өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит спортсменнары — хайыһардьыт Иван Павловы, атах оонньуутугар уонна сүүрүүгэ аатырбыт — Владимир Алексеевы уонна Аркадий Емельяновы кытта тэбис-тэҥҥэ хатыспыт. 1947-1949 сс. Бүлүү оройуоннарын күрэхтэһиитигэр өрүү бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьыбыт. Кэлин Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, 800 уонна 1500 миэтэрэлэргэ сүүрүүгэ оҕолорго өрөспүүбүлүкэ рекордарын олохтоон, элбэхтэ чөмпүйүөн үрдүк аатын ылбыт.
1953 с. оскуоланы бүтэрэн, Москваҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэнэ киирэр. Тыһыынчанан устудьуоннаах академияҕа спорт күүскэ сайдыбыт кэмэ этэ, онуоха сөптөөх киэҥ-куоҥ саалалар, стадион, кыһыҥҥы каток, хайыһар базата барыта баара. Дьоҕурдаах уолу тренердэр таба көрөн күүскэ дьарыктаабыттара. Ол туһунан Уйбааны кытта бииргэ үөрэммит доҕоро Никандр Павлов ахтар: “Күһүн орто дистанцияҕа улахан күрэхтэһиигэ күүстээхтэр бөлөхтөрүгэр эрэллээхтик тэҥҥэ сырсан испитэ. Иккис эргииргэ эмискэ уһуну түспүтүгэр стадион барыта “новичок, давай-давай!” диэн оргуйа олорбута. Онтон киһибит таапачыката уһуллан түһэн хаалбытыгар, төннөн кэтэн баран, син биир куоттарбыт дьонун ситэ баттаталаан, финишкэ иккиһинэн кэлбитэ. Ол түгэн сахаларга үөрүү үрдүк өрөгөйүн бэлэхтээбитэ, онтон ыла киһибитин Сүүрүк Уйбаан диэн сүрэхтээбиппит. Академия хаһыатыгар “Новичок на стадионе” диэн хоһоон бэчээттэммитэ. Итинтэн ыла Уйбааммыт академия чиэһин куорат улахан күрэхтэһиилэригэр көмүскээбитэ. “Урожай”, “Буревестник” уопсастыбалар чөмпүйүөннэрин аатын элбэхтэ ылаттаабыта. Улуу Москва куоракка сахалар ааттарын ааттаппыта.
Саха сиригэр спорт сайдыытын «сааскы кэмин» чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ Иван Иванов чэпчэкитэ суох чэпчэки атлетикаҕа чаҕылхай ситиһиилэрэ аныгы көлүөнэ ыччатыгар үтүө холобур быһыытынан сыаналаныахтаах.
Түмүкпэр этиэм этэ, Саха сиригэр тустууну сэргэ сүүрүүгэ болҕомто ылар кэм кэллэ дии саныыбын. Тустууга уһун тулууру үөскэтэр наадаттан ордук сайыҥҥы кэмҥэ уһун кросстары киллэриэххэ. Кистэл буолбатах, тустууктар сүүрэллэрин сөбүлээбэттэрэ улахан итэҕэстэрэ буолар. Маассабай сүүрүүнү тэнитэргэ, быйыл ыытыллыбыт полумарафону сыл аайы ыытан, үгэстэ олохтуохха. Оттон күһүнүн «Хотугу марафон» ыытары спорт халандаарыгар киллэриэххэ. Манна сүүрүктэри, бэтэрээннэри, хайыһардьыттары, тустууктары кытыннаран, араас номинацияларда туттарыахха. Тэрээһини куорат уулуссаларынан сүүрдэн, фестиваль курдук ыытар бары өттүнэн туһалаах буолуо этэ. Ким, туох дии саныыр? Бу тула кэпсэтии таһаарар хайдаҕый?

Василий ДАРБАСОВ,
профессор.