Кыттыһар – кыайыылаах

WhatsApp Image 2016-09-21 at 06.58.56

“Тыа сирин бигэтик сайыннарыы” тус сыаллаах федеральнай бырагыраама үбүгэр элбэх хайысхалаах үлэ ыытыллар. Ыал дьиэтиттэн саҕалаан балыыһаҕа, оскуолаҕа тиийэ тутуллар. Быйыл өрөспүүбүлүкэбит кыттыгас үбүлэһэр бырагырааматын сүнньүнэн төһө-хачча кээмэйдээх үлэ оҥоһуллар туруктааҕын туһунан Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин тыа сирин сайыннарыыга департаменын салайааччы Николай Петровтуун кэпсэттибит.

— Этэргэ дылы, куоракка даҕаны, тыаҕа даҕаны бэйэ бас билэр олорор дьиэлэниитэ — тыын кыһалҕа. Онон тыа сиригэр олорор дьиэни-уоту тутууттан саҕалыахха. Быйыл барыта 29 тыһ. 300 кв. м иэннээх кэтэх дьиэ тутуллуохтааҕа торумнанан турар. Ол гынан баран, сыл бүтүөр диэри 30 тыһ. кв. миэтэрэттэн лаппа тахсыа диэн күүтэбит. Тоҕо диэтэххэ, эдэр ыаллар үгүстэрэ толору хааччыллыылаах оҥостор буоланнар, киэҥ-куоҥ дьиэни ордороллор. Тэҥнэбилгэ эттэххэ, былырыын 29 тыһ. 409 кв. м иэннээх дьиэ тутуллубута.
— Николай Ильич, оттон үбүлээһин кээмэйэ кыччыыр дуу, улаатар дуу?
— Биллэрин курдук, матырыйаал сыаната үрдүү турар буолан, тутуу ороскуота сылтан сыл улаатан иһэр. Ол сиэринэн үбүлээһин кээмэйэ эбиллэр. Холобур, федеральнай бүддьүөттэн ааспыт сылга биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр 151 мөл. 260 тыһ. солк. суумалаах субсидия үбэ тиксэриллибит буоллаҕына, быйылгыта — 165 мөл. 140 тыһ. солк. Оттон өрөспүүбүлүкэ туһааннааҕынан 150 мөл. солкуобайтан 250 мөл. солк. харчыга диэри улаатыннарда.
— Федеральнай бырагыраама иккис түһүмэҕиттэн, ол эбэтэр 2014 сыллаахтан судаарыстыба өйөбүлүнэн дьиэ туттааччыларга субсидия сууматын улаатыннаран туран, толору хааччыллыылаах оҥостууну күүскэ ирдиир буоллугут. Ол төһө кыалларый?
— Бу ирдэбил киин, илин эҥээрдээҕи уонна Бүлүү умнаһынааҕы улуустарга ситиһиллэр кыахтаах буоллаҕына, анал тиэхиньикэтэ суох нэһилиэктэргэ уонна чуолаан хотугу улуустарга ылбычча кыайтарбатын өйдүүбүт. Ити эрээри, толору хааччыллыылаах оҥостуу, быстаҕы киллэрэн туран, бүттүүн дьиэ туттааччы ахсаанын 80-ча бырыһыаныгар ситиһиллэр буолла диэн ааҕабыт.
— Ил Дархаммыт Ыйааҕар олоҕуран сылгыһыт бэйэтин үлэлиир базатыгар эмиэ тупсаҕай, сылаас, хааччыллыылаах дьиэлээх буолуохтаах соруга олоххо хайдах киллэриллиэй?
— Кырдьык, сылгыны иитиигэ улахан сорук туруорулунна: сылгы ахсаана билигин баар 176 тыһ. төбөттөн 2022 сылга диэри 209 тыһ. төбөҕө тиэрдиллиэхтээх. Маны ситиһэргэ түөрт сыл устатыгар сыл аайы 100-түү база тутуллуохтаах. Судаарыстыба хас база ахсын 1-дии мөл. солкуобайы сылгыһыт дьиэтин-уотун тупсаҕай, табыгастаах оҥосторугар анаан биэриэ. Маныаха хаһаайыстыба бэйэтин үбүн эбии уган, сылгы күрүөтүн-хаһаатын сэргэ дьиэтин-уотун күн күүһүн уонна аныгы технологиялары, матырыйааллары туһанан сылаас, сырдык, баанньыктаах, гаражтаах гына туттара ирдэниллэр буолуо. Хас сылгылаах хаһаайыстыба хапсара, тутуунан ханнык департамент дьарыктаныахтааҕа билиҥҥитэ чопчулана илик.
— Тыа сирин сайыннарыыга туһуламмыт бырагыраама уонтан тахса сыллааҕыттан үлэлиир. Ол тухары тыа сиригэр дьиэ туттуон баҕалаах даҕаны баранан эрэр ини…
— Суох. Саха сиригэр 567 нэһилиэнньэлээх пуун уонна 90 учаастак баар. Олорго сыл ахсын үллэриллэр квотаттан 1-дии дьиэ тиксибэт. Дьиэ туттуон баҕалаах олус элбэх.
— Эһиилгиттэн дойду үрдүнэн саҥа үлэлээн эрэр фермердэргэ бэриллэр грант үбүн суумата 1,5 мөл. солкуобайтан 3 мөл. солкуобайга диэри үрдэтиллэр буолла. Оччотугар хаһаайыстыба тэриммит ыал дьиэтин-уотун сөргүтүнэригэр, өрөмүөннэнэригэр көрүллэр 250 тыһ. солк. суумалаах көмө ыал саҥа дьиэ туттарын көҕүлүүр курдук көбүччү эбиллиэ дуо?
— Ити суума оннунан хаалара чуолкай. Ол эрээри, грант ылбыт хаһаайыстыба бу көмөнү федеральнай бырагырааманан саҥа дьиэ туттарыгар кыттыгас үбүн суотугар угуон сөп. Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир киһи эбэтэр ыал бырагыраамаҕа уочарата суох быһа ылылларын өссө төгүл тоһоҕолоон этэбин.
— Николай Ильич, ааспыт үйэҕэ холкуостары бөдөҥсүтүүнэн сиэттэрэн бөһүөлэктэри кииннээһин бэлиитикэтин санатар түөлбэлээн тутуу биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр төһө кэскиллээх дьыала дии саныыгын?
— Москваҕа федеральнай таһымҥа тиийэн, сыллааҕы бүддьүөтү көмүскүүр дьон бэйэбитин арбанарбыт табыгаһа суох буолуо гынан баран, этиибин сыыппараларынан бигэргэттэхпинэ эрэ табыллар. “Тыа сиригэр олорор дьиэни түөлбэлээн тутууга анаан кэлимник тупсаран оҥоруу” диэн хайысхаҕа 2016 сылга дойду үрдүнэн 950 мөл. солк. суумалаах үп көрүллүбүтүттэн биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр 117 мөл. солк. (12 бырыһыана) тыырыллан, көрүллүбүт үп барыта түстэ. Бу үлэ 2009 сыллаахтан саҕаланан, барыта 8 саҥа түөлбэни төрүттээтибит. Ол курдук, 2009-2010 сс. Нөмүгү (Хаҥалас), 2009-2012 сс. I Хомустаах (Нам), 2013-2014 сс. Ороссолуода (Мэҥэ Хаҥалас), Ытык Күөл (Таатта), 2014-2015 сс. Муҥудай (Чурапчы) нэһилиэктэригэр саҥа түөлбэлэргэ инфраструктуратын оҥорон биэрдибит. Үгүстэригэр суолун-ииһин, уотун-күөһүн боппуруостарын быһаардыбыт. Холобур, Ороссолуодаҕа асфальт суолу тэҥэ 26 дьиэ тутуллубута, Муҥудайга тыа хаһаайыстыбатын кластерыгар баайан, таас оскуолаҕа тиийэ тутуллан киирдэ. Саамай улахан эбийиэкпит — Нам Аппааныта, манна 455 дьиэ тутуллуохтаах, билиҥҥитэ 60-ча дьиэлэннэ, инфраструктуратын оҥоруу 2013 с. саҕаламмыта, быйыл түмүктэниэхтээх. Быйыл ону таһынан Амма Абаҕатыгар суолун, уотун, ититии ситимин тута сылдьабыт. Ньурба улууһугар Антоновкаҕа кластер тутулла турар. Онон, тыа сиригэр ыаллар олороллоругар-олохсуйалларыгар табыгастаах гына түөлбэлээн тутууну тэрийии кэскиллээҕэ өтө көстөр дии саныыбын.
— Тыа сиригэр ууну, оттугу, суолу, о.д.а. кыһалҕалары быһаарарга федеральнай бырагыраама сүнньүнэн регионнарга кыттыгас үбүлээһин нөҥүө көмө оҥоһулларын истэ-билэ сылдьабыт. Ити хайысхаларга үлэ хаамыыта хайдаҕый?
— Сайыҥҥы уу ситимин тардыыга быйыл 9 сиргэ үлэ ыытылларыттан 7-тин бу сыл иһинэн киллэриэхпит.Үөһээ Бүлүүгэ Нам, Өлүөхүмэҕэ Дабаан, Ньурбаҕа Чаппанда, Намҥа Хамаҕатта, Бөтүҥ, Чурапчыга Хадаар, Кэбээйигэ Мукучу олохтоохторо сайын оҕуруот аһын, хортуоппуйу хото олордор кыахтаннылар. Маныаха бэдэрээтчит тэрилтэлэр — “Саха Альтер Трейд” (Николай Соловьев), “Саха Строй В” (Виталий Яковлев), “Саха Строй Актив” (Никита Собакин) ХЭУо-лар ылыммыт үлэлэрин үтүө суобастаахтык, хаачыстыбалаахтык толороллорун бэлиэтиэхпин баҕарабын.
Тыа сиригэр гаас оттук ситимин тардыы үлэтэ 2003 сыллаахха саҕаламмыт буоллаҕына, биһиги министиэристибэбитигэр 2014 сылтан эрэ сакаасчыт, туттарааччы быһыытынан моой-арҕас сүктэриллибитэ. Тоҕо диэтэххэ, федеральнай бүддьүөттүүн аҥаар аҥаарга кыттыгас үбүлэһэр буоламмыт биһиги эрэ кыайабыт. Бу кылгас кэм устатыгар Улахан Ааны (Хаҥалас), Кальвицаны (Кэбээйи), Бэдьимэни (Мэҥэ Хаҥалас) гаас оттукка киллэрдибит. Мэҥэ Хаҥаласка Суола Мэлдьэхситигэр, Бөкөҕө киллэрээри сылдьабыт. Тыа сирин суолларын тутуу үбүн биһиги министиэристибэбит көмүскүүр, үлэтин Көлө уонна суол хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ сүрүннүүр. Быйыл федеральнай бүддьүөттэн 311 мөл. солк., өрөспүүбүлүкэттэн 203 мөл. солк., муниципальнай бүддьүөттэн 12 мөл. солк. көрүллэн, 9 объекка үлэ бара турар, барыта 35 км усталаах кытаанах бүрүөһүннээх суол тутуллан киириэ.
Маны тэҥэ федеральнай бырагыраама көмөтүнэн 6 ФАП тутуллан киириэ. Уус Алдан Кэптэнитигэр 220 миэстэлээх оскуола тутуутугар 17 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Бөһүөлэктэри тупсарыыга эмиэ өссө 2014 сыллаахтан саҕалаан ыкса үлэлэһэбит. Ол курдук, ааспыт икки сылга оҕо, спорт былаһааккаларын, сквердэри тутууга ылсан, 13 объегы үлэҕэ киллэрбиппит. Быйыл олохтоох саҕалааһыны өйөөн, 12 объегы тута сылдьабыт.
— Николай Ильич, түмүккэр туох этэрдээххин?
— Кэлэр сылга федеральнай таһымҥа өссө элбэх үп көрүллэрэ былааннанар. Онон үбү-харчыны быһаарар министиэристибэттэн саҕалаан, олохтоох салайыныы уорганнарыгар тиийэ кыттыгас үбүлээһиҥҥэ көхтөөхтүк киирсэллэригэр баҕарыам этэ. Тыа сирин сайдыытыгар төһө элбэх үбү угабыт даҕаны, үөһэттэн соччо харданы ылыахпыт. Кыттыһар хаһан баҕарар кыайыылаах, хотоойу буолар. Онон, этэргэ дылы, кэскилбит — бэйэбит илиибитигэр.

Кэпсэттэ Василий НИКИФОРОВ.