Оҕоҕо уруогун аахтарыы

36

Үөрэх дьыла саҕаланна да оҕо таҥаһын-сабын, үөрэнэр тээбириннэрин бэрийии, уйулҕа өттүнэн бэлэм буоларыгар көмөлөһүү — төрөппүт сүрүн эбээһинэһэ. Бастакы кылааска киирбит оҕо адаптацияны сыл устата ааһар. Кини уруккутун курдук көҥүл сылдьара тохтуур. Үөрэх кэнниттэн уруок ааҕыыта сүрүн сүгэһэр быһыытынан төрөппүттэргэ эмиэ сүктэриллэр. Оҕолорбутугар хайдах көмөлөһөбүт?

Бириэмэни сатаан аттарыахха

Алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэнэр оҕоҕо төһүү күүс төрөппүт эрэ буолар. Оҕо өйүн-санаатын сааһылаан сарсыарда оскуолаҕа атаарартан саҕалаан, киэһэ уруок ааҕарыгар көмөлөһүү төрөппүт төһө сатабыллаахтык бириэмэтин аттарарыттан улахан тутулуктаах. Билигин оскуолаҕа дьиэтээҕи үлэни элбэҕи биэрэллэр. Мөлтөх доруобуйалаах оҕо маннык ноҕуруусканы сатаан уйумуон сөп. Ол туһуттан, оскуолаҕа саҥа киирбит оҕону бастакы сыл ханнык даҕаны куруһуокка сырытыннарбат ордук. Бастакы сылыгар оҕо саҥа эйгэтигэр өйүнэн-санаатынан, эт-сиин өттүнэн үөрэниэхтээх.

Куруһуогунан ноҕуруускалаама

Үгүс төрөппүттэр наадалаах, туһалаах эрэ диэн оҕолорун саахымакка, уруһуйга онтон да атын тас дьарыкка биэрэн оҕону эбии ноҕуруускалыыллар. Оҕону бириэмэнэн ыгар сыыһа. «Чаас аҥаарынан тэтэрээккин ылан бэрэбиэркэлиэм» диэн этии оҕону муннукка хаайыы кэриэтэ. Ол кэриэтин төрөппүт оҕотугар уруок ааҕарыгар көмөлөһүөхтээх. Хайдах? Оҕоҕо уруогун барытын оҥорон биэрдэхпитинэ, кини кэлин сатаан уруогун дьон көмөтө суох аахпат буолар. Төрөппүт оҕотугар уйулҕа өттүнэн өйөбүл буолан көмөлөһүөхтээх. Уруок ааҕа олорор оҕону мөҕөр, ыгар-түүрэр улахан сыыһа. Аныгы оҕо мөҕүллэрин-этиллэрин сөбүлээбэт. Оҕону хайҕаан, төбөтүттэн имэрийэн, эн кинини өйүүргүн көрдөрүөхтээххин.

«2»-ни ыларыттан
куттаныа суохтаах

Оҕо үчүгэй сыананы буолбакка, үөрэҕин сөбүлүөхтээх дииллэр уйулҕа үлэһиттэрэ. Оҕо уруок ааҕыытыгар унньуктаах уһун күн устата олорботун туһуттан санаатын көтөҕөр туһалаах. «Уруоккун аахтаххына, кэмигэр бүтэрдэххинэ киинэҕэ барыахпыт» эбэтэр тугу эрэ атыылаһыам диэн этии сыыһа. Оҕо үөрэҕэр, уруок ааҕыытыгар холкутук сыһыаннаһыахтаах. Төрөппүт үлэтигэр сылдьарын курдук, кини үлэһит буоларга бэлэмнэнэн уруок ааҕар, оскуолаҕа үөрэнэр. Төрөппүт бу өйдөбүлү оҕотугар сымнаҕастык тиэрдиэхтээх. Куһаҕан сыананы ыллаҕына улахан айдаан тардар, сирэй-харах анньар эмиэ сыыһа. Кылааһыгар үөрэҕэр ситиһиилээх оҕону холобур аҕалан бэйэҥ оҕоҥ итэҕэһин ыйар улахан охсууну оҥоруон сөп. Саастыылаахтарыттан итэҕэстээх курдук сананыан сөп.

Туспа остуоллаах буолуохтаах

Хас биирдии оҕо кини хайдах дьиэҕэ-уокка олороруттан тутулуга суох уруок ааҕар муннуктаах буолуохтаах. Ол эбэтэр остуоллаах, бэйэтигэр сөптөөх олоппостоох, кинигэ уурар долбуурдаах, анал сырдатар лаампалаах. Куорат усулуобуйатыгар үгүс төрөппүт оҕотун уруогун куукуна остуолугар аахтарар. Ол дьиэ кыараҕаһыттан, оҕоҕо анал миэстэ суоҕуттан тахсар. Маннык усулуобуйаҕа оҕо сатаан уруогун толору аахпат. Киниэхэ халбаҥнаабат анаммыт биир миэстэни төрөппүт хайаан да оҥоруохтаах.

Маргарита Кысылбаикова, Ыччат социальнай уонна психологическай өйөбүллээх буолуутун киинин педагог-психолога:
– Маҥнайгы кылааска барар оҕоҕо төрөппүт оруола улахан суолталаах. Оҕо уйулҕа өттүнэн адаптацияны ааһарыгар күннээҕи эрэсиими тутуһуу баар буолуохтаах.Дьиэтээҕи сорудаҕы толоруох иннинэ уонна толоруу кэнниттэн сибиэһэй салгыҥҥа сылдьыы, эт-хаан өттүнэн хамсаныы оҕо доруобуйатыгар дьайыыта үчүгэй. Дьиэтээҕи сорудаҕы толорууга төрөппүт уонна оҕо саамай алтыһар кэмнэрэ. Кинилэр икки ардыларыгар сыһыан итинтэн сылтаан буорту буолуо суохтаах. Тыас-уус, тэлэбиисэр холбонон турар кэмигэр оҕо уруок ааҕара ыарахан. Уруок ааҕар остуолга ордук хос мал-сал кини өйүн-санаатын аралдьытар. Оҕоҕо ыарырҕатар сорудаҕын оҥорторуох иннинэ аан бастаан тугу сатыырын оҥорторор ордук. Төрөппүт оҕотун санаатын истэр уонна ону ылынар буоллаҕына, оҕо төрөппүтүгэр аһаҕас сыһыаннаах буола улаатар. Онон оҕоҥ тугу ыарырҕатарын, туохтан мунчаарарын аһаҕастык кэпсэтэр, ырытыһар наада. Ол эрээри оҕону аһынан кини оннугар оҥорон биэрии төрөппүт алҕаһа буолуон сөп.

Сайнаара Кириллина, Дьокуускай куорат национальнай гимназиятын учуутала, 5-с кылаас салайааччыта:
– Бастатан туран, хас биирдии оҕо дьиэтигэр уруок ааҕар анал муннуктаах буолуохтаах. Уруогу оскуолаттан үөрэнэн кэлээт тута оҥорор ыарахан. Онон оҕо суунан-тараанан, тото-хана аһаан, сынньанан баран уруок ааҕара ордук. Ити ордук кыра кылаас оҕолоругар тоҕоостоох. Мин бэһис кылаастарга кылаас салайааччыта буоларым быһыытынан, дьиэҕэ сорудахтыырбар оҕо араастык оҥороругар көҥүл биэрэбин. Ол эбэтэр, оҕо уруок ааҕарыгар хаһыаттан, кинигэттэн, интернет да ситимиттэн буоллун, туһанарын көҥүллүүбүн. Мин кылааһым оҕолоро уруоктарын оҥорбокко кэлбит түгэннэрэ аҕыйах буолааччы. Арыт ардыгар ситэ толорботох буоллаҕына, кэлин туттарарыгар бириэмэ биэрэбин. Ол эрээри ол үлэни ирдиибин. Оҕону наһаа хааччахтыыр, модьуйар сыыһа дии саныыбын. Оҕо тус толкуйдуур, айар өйө-санаата сайдыахтаах. Дьиэтээҕи сорудах киниэхэ үөрэтиллибит тиэмэни сиһилии өйдүүрүгэр көмөлөөх буолуохтаах.

Анастасия Абрамова, Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгин олохтооҕо, икки оҕо ийэтэ:
— Мин кыыспар уруок аахтарарбар улахан ураты ньымам суох. Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн уруок ааҕарга туспа бириэмэ аныыб­ыт. Аныгы оҕо аралдьыйара билигин элбэх. Уруок ааҕыытын наһаа уустук, ыарахан үлэ курдук оҕобор ылыннара сатаабаппын. Оннук ылыннаҕына, күн аайы өй-санаа да өттүнэн сылайан бүтэр буоллаҕа дии.

Татьяна Федорова, Нам улууһун олохтооҕо:
— Уолбут аан бастаан оскуолаҕа киирэн уруок ааҕар буолбутугар бэйэм оскуолаҕа киирбит курдук долгуйбутум. Иккис кылааска диэри уруок ааҕарыгар куруук көмөлөһөр этим. Ол эрээри кини оннугар хаһан даҕаны оҥорон биэрбэтэҕим. Оҕо бэйэтэ толкуйдаан оҥоруохтаах, төрөппүттэригэр сэлээнниэ суохтаах. Уруок ааҕыыта кини эппиэтинэстээх киһи буола улаатарыгар көмөлөөх эбит.
Любовь Сорова, Дьокуускай куорат олохтооҕо:
— Уолбутугар уруок ааҕарыгар аҕата көмөлөһөр этэ. Кэлин уолбут бэйэтэ оҥорор буолбута. Биһиги кини уруогун кэмигэр оҥорорун эрэ хонтуруоллуубут. Оҕо улаатан истэҕин ахсын сылдьар куруһуога, атын дьарыга элбиир. Онон наар уруок ааҕыытынан үлүһүттэхпитинэ, атыҥҥа интэриэһэ сүтэн хаалыан сөп.

Луиза Прокопьева, Таатта улууһун Туора Күөл нэһилиэгин «Кэскил» оҕо саадын иитээччитэ:
— Кыыспыт Айгулья бастакы кылааска быйыл киирбит буолан, адаптацияны саҥа бара сылдьар кэмэ. Уруок ааҕарыгар билиҥҥи ФГОС ирдэбилинэн, наһаа өр олордубакка оонньуу нөҥүө оҥорторо сатыыбыт. Оскуолаҕа буукубалары, сыыппаралары билэн киирбит буолан, улаханнык ыарырҕаппат курдук. Ол эрээри наһаа уһуннук биир дьарыгы оҥорторон, сылатан кэбиһиэхпин баҕарбаппын.