Татьяна ГОГОЛЕВА: “Бүгүҥҥүлээх киһи — сарсыҥҥылаах!”

Татьяна Гоголева

Күндү ааҕааччы, биһиги бүгүҥҥү ыалдьыппыт — эн бэркэ билэр киһиҥ — “өрөспүүбүлүкэ оҕолорун ийэлээтэр ийэтэ” диэн ааты ылыан ылбыт Татьяна Афанасьевна ГОГОЛЕВА, “Хотугу сулус” Оҕо телерадиоакадемиятын дириэктэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Уус-Алдан улууһун, Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгин, Ньурба улууһун Чаппанда, Уус-Алдан Суотту, Нам улууһун Хамаҕатта нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ култууратын уонна социальнай эйгэтин туйгуна, СӨ Бырабыыталыстыбатын икки төгүллээх уонна “Азия оҕолоро” фонда стипендиата.

— Татьяна Афанасьевна, Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыаҕыттан, пионеры, хомсомуолу солбуйан да диэххэ сөп, Эн 200 тыһыынчаттан тахса оҕону быһаччы салайан, талааннарын арыйан, өрөспүүбүлүкэ бүттүүнүн хараҕын далыгар биллэр-көстөр гына сүҥкэннээх киэҥ суолталаах үлэни толорон кэллиҥ. Эн, бу олоххун анаабыт дьыалаҕар, сүрүн бириинсиптэриҥ, сүрүн дэбииһиҥ тугуй?
— Дьэ, эттэххэ дөбөҥ курдук эрээри, 2000 сыллаахха бастакы бэрэсидьиэммит Михаил Николаев көҕүлээһининэн тэриллибит “Хотугу сулус” телерадиоакадемия 16 сааһын туолла, оттон “Хотугу сулус” телевизионнай куонкуруспутун быйыл 20 сылын бэлиэтиибит.
Мин бу ыйытыыга быһаччы хоруйдуох кэриҥнээхпин — ХХ уонна ХХI — икки үйэ кирбиилэригэр түбэһэн үлэлээн-хамсаан кэлбит киһи, олохпор, саха норуотун тумус туттар киһитэ, быйыл төрөөбүтэ 110 сыла буолбут норуодунай суруйааччыбыт Дмитрий Кононович Сивцеви-Суорун Омоллоону кытта алтыспыт, бииргэ үлэлээбит дьоллоохпун диэн. Кини — Улуу Суорун “Аан дойду дьоно, биһиги бука бары биир Ийэ — Сир Ийэ оҕолоробут!”, — диэн эппитин олоҕум дэбииһэ, бириинсибэ оҥостон, үөрэтэр ыччаттарбынаан, төрөппүт оҕолорбунаан, “Төрөөбүт дойдум”, “Россия — Ийэ дойдум”, “Аан дойду цивилизацията” диэн үөрэтэр түһүмэхтэрбитин олоххо киллэрэргэ дьулуһабыт.
Ол аата, дьол төрдө — эйэ! Хаһан да, ханна да сырыттарбыт, омукпутунан да, олорор сирбитинэн да арахсыбакка, бука бары түмсэн, ким туох үчүгэйдээҕин мунньан, олоҕу тупсарар аналлаах олордохпутуна — биһиги дьоллоох көлүөнэ буолабыт.
Биһиги, сахалар, муударай, мындыр омукпут. Чэ, холобур, омос көрдөххө, соччо бөрүкүтэ да суохтан үчүгэйи, үтүөнү булан, хостоон таһаарабыт. Ол курдук, ааспыт үйэлэргэ ыраахтааҕылаах Россияттан нуучча сыылынайдара биһиги дойдубутугар “күлүүһэ суох хаайыыга” диэн ааттаан утаарыллан кэлбиттэригэр — сахалар кинилэртэн ааҕарга-суруйарга үөрэммиппит. Тумус туттар суруйааччыларбыт сыылынайдартан үөрэнэн, силистэнэн-мутуктанан, сирдьит дьон буолан тахсыбыттара.
Суорун Омоллоон курдук саарыннарбыт аат-суол туһугар олорбут, айбыт-үлэлээбит буолбатахтар. Дмитрий Кононович хайдахтаах үчүгэй мусуойдары норуотугар хаалларда?! Билигин биһиги бэҕэһээҥҥилээхпит. Бэҕэһээҥҥилээх киһи — бүгүҥҥүлээх, бүгүҥҥүлээх киһи — сарсыҥҥылаах!
— Эйигин Саха сирэ бүтүннүүтэ билэр. Сылдьыбатах, оҕолорун талаанын хостоон таһаарбатах улууһуҥ, арааһа, суоҕа да буолуо…
Эн санааҕар, улуус-улуус туох уратылааҕый, туох маарынныыр өрүттэрдээҕий?
— Сахабыт сирин улуустарын баһыйар үгүстэригэр сырыттыбыт, үлэлээтибит.
Мин, уратыларын буолбакка, маарыннаһар өрүттэрин этиэм этэ. Биллэн турар, биһиги улуустарбыт үчүгэй өрүттэринэн маарыннаһаллара элбэх — үтүө дьоннорунан, олоххо ситиһиилэринэн, тутуһар үйэлээх үгэстэринэн… Ол эрээри, биири тоһоҕолоон бэлиэтиэхпин баҕарабын: Саха сирин улуустарыгар, нэһилиэк төһөнөн дьоһун, ыллыктаах тыллаах-өстөөх, бөлүһүөктүү, киэҥ-холку санаалаах, инникини өтө көрөр мындыр, үтүө-мааны кырдьаҕастардаах да — ыччата эмиэ оннук, дьоһун! Оттон халы-мааргы тыллаах-өстөөх дьонун “былаах” оҥосто сылдьар нэһилиэк эдэр ыччата эмиэ оннук — “халлаан дьоно” буолаллар эбит. Онон, төһөнөн сааһыран иһэбит да, соччонон хас биирдии саҥабыт, толкуйбут, дьайыыбыт суолтатыгар ыйааһын биэриэхтээхпит дии саныыбын. Ол эбэтэр, биһиги сиэттэрбит, кэлэр көлүөнэбит — бу биһиги сиэркилэбит буолуохтааҕын ханнык да кэмнэргэ умнуо суохтаахпыт.
— Үп-харчы кириисиһинэн ыгар биһиги бүгүҥҥү олохпутугар Эн сыһыаныҥ?
— Мин санаабар, үп-харчы кириисиһэ буолбакка, өй-санаа кириисиһэ биһигини ордук долгутуохтаах… Олохпут ирдэбилинэн, таһыма сайдан, үрдээн иһэр. Ол кэмҥэ биһиги өй-санаа кириисиһигэр киириэ суохтаахпыт. Холобур, “мин сыаналаах массыынам, саҥа төлөпүөнүм суох”, биитэр, “КГЭ-бин кыайан туттарбатым”, — диэн, эдэр ыччаттарбыт быс­тах санааҕа киирэн биэрбэттэрин туһугар кинилэри такайыахтаахпыт.
Биһиги киэн туттар ытык дьоммут, төрөөн-үөскээн, олорон ааспыт сэргэлээх алаастарыгар хаалларбыт ородобуой уһаайбалара дуу, баараҕай тутуулаах дьиэлэрэ-уоттара дуу баарын билэбит дуо? Суох. Ол оннугар кинилэр духуобунай баайдарын норуоттарыгар хааллардахтара, онон кинилэр ааттара тыыннаах! Дьиэ кэргэн духуобунай баайын илдьэ сылдьар, ийэтин-аҕатын, төрүттэрин ааттатар ыччаттардаах буоллахпытына — биһиги норуот быһыытынан өлөн-охтон биэрбэппит!
— Билигин бука барыбытын долгутар дуу, мунаардар дуу, “1 гектар сирбит” туһунан боппуруоска дьоҥҥо-сэргэҕэ тугу сүбэлиэҥ этэй?
— Мин бу боппуруоска, бэйэм үйэбэр хаһан да сири-уоту хааччымматах киһи, тугу сүбэлиэм эбитэ буолла?! Арай, куттаныахпын баҕарбаппын диэм этэ… Урут да атын сирдэртэн дьон кэлэрэ — үксүлэрэ учууталлар, быраастар, хас биирдиилэрэ бэйэлэрин омуктарын култууратын аҕалаллара. Уопсайынан, мин дьоҥҥо наар үчүгэйи көрөр харахтаахпын. Төрөппүттэрим оннук ииппиттэр. Ийэм Нина Николаевна Иванова-Гоголева Ньурба улууһун Чаппандатыттан төрүттээх, кыраһыабай, үтүө дьахтар этэ дииллэр, өйдүүр дьон. Аҕам Афанасий Николаевич Гоголев — Чурапчы улууһун Алаҕарыттан төрүттээх, икки сэрии кыттыылааҕа этэ да, бэтэрээн быһыытынан хаһан да чиэстэммэтэҕэ, оннук кэм кэлэ илигэ, 30 сааһыгар сэбиэскэй милииссийэ туйгуна буолбута, баара-суоҕа 36 сааһыгар ыалдьан өлбүтэ… Дьокуускайга, Сайсарыга олорбуппут. Үтүө санаа эйгэтигэр иитиллибиппитигэр дьоммутугар олус махтанабыт…
Ити үөһээ этиллибит, сир туһунан кэпсэтиибитин салҕаатахха… Кылаабынайа, үтүө, сырдык, биһиги хотугу сирбитигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһан, биһиэхэ көмөлөһөр, дойду оҥостон олохсуйар санаалаах дьон кэлэрин туруулаһан, оннук быраабылалар, сокуоннар баар буолалларын ситиһиэхтээхпит, онон биһиги кинилэртэн, олохпутугар саҥа сүүрээннэри киллэрэргэ элбэҕи туһаныахтаахпыт, дии саныыбын.
Дьоммор-сэргэбэр, 1 гектар сири ылыҥ, диэн сүбэлиибин. Тоҕо диэтэххэ, ылбакка хааллахпытына, үйэҕэ биирдэ бэриллэр босхо сири тоҕо да ылбатахтарай, диэн, кэлэр көлүөнэлэрбит ыйытыахтара турдаҕа! Онон, гектар сири ыларга, дьиҥэр, билиҥҥитэ хантан ылыахпын бэйэм да билбэтэҕим иһин, баҕалаахпын. Оҕолорбунаан, сиэннэрбинээн холбоон 10-ча гектар сири ылар буоллар, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныам, сүөһү-ас ииттиэм этэ.
Тоҕо диэтэххэ, мин оҕо эрдэхпинэ куоракка Сайсарыга олорон дьонум ынах-сүөһү, сибиинньэ-куурусса иитэннэр, биһигини иҥэмтиэлээх аһынан аһаппыттара — тыын боппуруос эбит!
Манна даҕатан эттэххэ, тас дойдулартан киирии ас-таҥас хаачыстыбата кытаанахтык хонтуруолланыан наада. Омук сирдэригэр сылдьан кофелара үчүгэйин сөҕөҕүн. Кинилэр, “бэрэбиэркэлээбэккэ, тас дойдулартан кофе бөҕүн, чэй бөҕүн киллэрэҕит…”, — дииллэрин истэр кыһыылаах. Ыарыылаахтык ааспыт “уларыта тутуу” кэмин оҕолорун доруобуйалара мөлтөҕө ыччаттарыгар охсоро олус хомолтолоох… Онтон хараастыы сылтаҕынан арыгылааһын, ыал арахсыыта, оҕону тыыннаах тулаайаҕа оҥоруу тахсар… Бу улахан проблема.
Таҥаспыт туһунан. Араас омуктар кыһалҕаттан, күһэлэҥинэн кэлэн, ыар дьылҕаларын санаан ытыы-ытыы тикпит таҥастарын кэтэрбит туох да үчүгэйгэ аҕалбат… Араас фирменнэй, бренд буолбут таҥастары атыылаһар кыах суох. Онон, бэйэ тикпит таҥаһа наада. Оттон кытай омук биһигини үтүктэн ньаалбаантан оҥорбут “илин кэбиһэрин” оҕолорбутугар кэтэрдэрбититтэн киһи сонньуйар эрэ…
Биһиги “Алгыстаах түһүлгэ” диэн биэриибитигэр — араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн быһа эфиргэ агро-оскуолалары дэлэтии тыа сирин кэлим сайыннарыыга ордук суолталаах дии олордохпутуна биир төрөппүт: “Хотугу сулустар” тыа сирин оҕолорун аан дойдуга таһааран сайыннараргытын хайгыы сырыттахпытына, оҕолорбутун аны, тыа сиригэр хаалан ынах кутуругун эрийиҥ, диир буолбуккут дуу…”, —диэн төлөпүөннээтэ. Дьэ бу эмиэ проблема! Эн төрөппүккэ туох диэххиний?! Арай өссө төгүл чорботон этиэм этэ — төрөөбүт дойдутун сүмэлээх аһын аһыыр киһи — саамай баай киһи, диэн. Баай доруобуйатынан, баай кэлэр кэнчээри ыччатынан.
— Татьяна Афанасьевна, Эн “Хотугу сулус” сыдьаайынан иитэн-такайан таһаарбыт ыччаттарыҥ бары бэйэлэрин эйгэлэригэр лиидэр буолан сылдьаллар, олоххо ситиһиилээхтэр. Уопсайынан лиидэр, бас-көс дьон туһунан туох санаалааххын?
— Ыал аҕатын ытыктыахтааҕын курдук, норуот бас-көс дьонун билиниэхтээх, ытыктыахтаах. Бэйэм ийэ, эбэ буоларым быһыытынан, биһиги үс бэрэсидьиэммититтэн иккитин — эдэр саастарыгар огдообо хаалбыт аҥардас ийэлэр хара көлөһүннэринэн, сүрэхтэрин сылааһынан иитэн-такайан, уолаттара дьон чулуулара буолан тахсыбыттарынан киэн туттабын. Бас-көс дьонун ытыктыыр, дойдутун таптыыр норуот — кэскиллээх!
— Кэпсээниҥ иһин махтал!

Татьяна МАРКОВА.