Мөлүйүөн киһилээх регион

карта

Саха АССР төрүттэммитэ 100 сыла туолуутугар, ол аата 2022 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 1 мөлүйүөнү куоһарыахтаах диэн бүтүн судаарыстыбаннай суолталаах бырагыраама оҥоһулунна. Оттон билигин өрөспүүбүлүкэҕэ 959689 киһи олорор. Саамай элбэх киһи Дьокуускайга, Нерюнгрига, Мирнэйгэ баар.

Алта нуулу куоһара сылдьыбыппыт

Статистика сыыппараларын сыымайдаан баран, эбиллии баар эбит диэн түмүккэ кэллим. Нэһилиэнньэ ахсаана бытааннык да буоллар, кутуйах хаамыытынан элбии турар. 1897 сыллаахха ыытыллыбыт бастакы биэрэпис көрдөрөрүнэн, Саха сиригэр 269,9 тыһыынча киһи олороро. Мантан баһыйар үгүһэ – 260,7 тыһыынчата тыа сиригэр (куоракка 9,2 тыһ. эрэ). 1950 сыллаахха куоракка номнуо 135,7 тыһыынча киһи олороро бэлиэтэммит. Үйэ аҥаара иһигэр 130 тыһ киһинэн эбиллибит! Оттон тыа сирэ ити кэм иһигэр 35 тыһ киһитин сүтэрбит. 225,5 тыһыынча киһи. Уопсай ааҕыынан, нэһилиэнньэ ахсаана 361,2 тыһыынчаҕа тэҥнэспит.
1970 сыллаахха нэһилиэнньэ ахсаана 666,7 тыһыынчаҕа тиийбит. Өрөспүүбүлүкэ куораттарыгар дьон-сэргэ тоҕуоруһан, 375,7 тыһыынча киһи куорат олохтооҕо статустаммыт.
Уһук хоту үлэлии, олохсуйа кэлээччилэр лаппа элбээннэр, 1986 сыллаахха мөлүйүөннээх кирбиигэ үктэнэн, 1986-1997 сылларга 1 мөлүйүөнтэн тахса киһи Саха сиригэр олорбут кэмнээх эбит. Онон «мөлүйүөннээх» регионнар ахсааннарыгар киирэ сылдьыбыппыт. Сэбиэскэй Сойуус ыһыллан, хоту улуустартан итиэннэ промышленнай оройуоннартан «материкка», атыннык эттэххэ, киин сиргэ күргүөмүнэн көһөннөр, Тиксии, Черскэй, Сангаар курдук бөһүөлэктэр «тулаайахсыйа» түспүттэрэ. Билигин даҕаны толоруналлара ыраах. Ону хоту улуустарга (холобур, Тиксиигэ) хастыы да мэндиэмэннээх таас дьиэлэр иччитэхсийэн тураллара туоһулуур.

Усуйааналар алта төгүл аҕыйаатылар

Ханнык улуус дьоно быста аҕы­й­аа­-быта биллэр. 1989 сыл­лаахха Булуҥ улуу­һугар 17630 киһи олороро. Бүгүҥҥү туругунан баара-суоҕа 8366 киһи эрэ олорор. Оттон дойду үрдүнэн хорҕол­дьуннаах сиринэн биллибит Усуйаана улууһугар 1989 сыллаахха 41265 (!!!) киһи баара. Аҥардас Депутатскай бөһүөлэгэ 13305 нэһилиэнньэлээҕэ. 90-с сыллартан саҕалаан промышленность мөлтөөн, олохтоохтор киин сиргэ талаһан барбыттара. Үгүс нууччалар өрөспүүбүлүкэ таһыгар көспүт­тэрэ. Билигин Депутатскайтан 60 килэмиэтирдээх сиргэ баар Тирэхтээх учаастакка Россияҕа ханна да суох хорҕолдьун улахан саппааһа кистэнэ сытара билиннэ. Сири туһаҕа таһаарыы лицензиятын РИК «кыыһа» «Яна-олово» тэрилтэ ылан, баҕар, чугастааҕы кэмҥэ Усуйаанаҕа олохсуйа, үлэлии кэлээччи ахсаана элбиэҕэ диэн эрэх-турах санаалаахпыт. 2016 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, улууска 7242 киһи олорор.

Урбанизация дьайыыта

2003 сыллаахха 948,6 тыһыынчаҕа диэри түһэ сылдьыбыппыт. Тыа сирин туһ­унан этэ да барыл­лыбат. «Урбанизация» диэн термин биһиги олохпутугар бигэтик киирэн, тыа сириттэн киин сиргэ талаһыы маассабай долгунугар оҕустаран, оҕолорун үөрэттэрээри, үлэлээри тыа дьоно куоракка көһөр мучумааныгар түһэр. Ол курдук, 2003 сыллаахха тыа сирин нэһилиэнньэтин ахсаана 337,5 тыһыынчаҕа, оттон куораттарга 611,1 тыһыынчаҕа тиийэр. Билигин тыа сиригэр 331937, куораттарга 627752 киһи олорор.

Быр-бааччы олорооччулар эмиэ бааллар

Дьиҥэр, нэһи­лиэн­ньэ­лэрин ахсаанын тутан олорор улуустар, нэһилиэктэр эмиэ бааллар. Холобур, Арктика уонна хоту сир улуустарын кытары дьүөрэлии туттахха, илин эҥээр, Бүлүү бөлөх умнаһынан улахан түһүү суох. Быр-бааччы олорор дьоҕус нэһилиэктэр элбэхтэр. Сунтаар Кэмпэндээйитэ, Ньурба Ньурбачаана, Чурапчы Мугудайа, Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайа уонна да атыттар.
Куораттан чугас нэһилиэктэргэ кыһыннары-сайыннары суол баар буолан, улаханнык киин сиргэ таласпаттар. Оттон хоту улуустарга суол суоҕа атахтыыр. Сөмөлүөт билиэтин сыаната ыараханын таһынан, сааскы-кыһыҥҥы өттүгэр олох даҕаны арыыланан хаалаллар. Ол иһин ыччат ыраах улууска олохсуйуон баҕарбат. Кэлиҥҥи кэмҥэ бырабыыталыстыба эдэр ыччаты тыа сиригэр олохсутар туһуттан судаарыстыбаннай таһымнаах бырагыраамалары үлэлэтэр эрээри, туга эрэ табыллыбата быһыылаах. Холобур, «Земскэй доктор» бырагыырамаҕа киирсэн ыраах, уһук сытар нэһилиэккэ үлэлии барар бырааска 1 мөл. солк. бэриллэр. Аны тыа сиригэр чааһынай дьиэни туттар эдэр ыалга судаарыстыбаттан үбүнэн-харчынан көмө оҥоһуллар.

Чурапчылар элбээтилэр

Улуустарынан бүгүҥҥү быһыыны-майгыны ылан көрдөххө, саамай элбэх нэһилиэнньэлээх улууһунан Мэҥэ Хаҥалас буолар. Манна билигин 30629 киһи олорор. 2002 сыллаахха өссө элбээн, 32288-ка тиийэ сылдьыбыттара. Бүлүү умнаһыгар Ньурба уонна Бүлүү куорат статустаахтар. Ньурба улууһугар 24280 киһи олорор эбит буоллаҕына, нэһилиэнньэ 40,85% (9918) оройуон киинигэр баар. Бүлүүгэ 24470-тан 11055-һэ куоракка олорор.
Сорох улуустарга 1-2 тыһыынчанан түһүү баар буоллаҕына, Чурапчыга төттөрүтүн 1,7 тыһ. киһинэн эбиллии бэлиэтэммит. 1999 сыллаахха 19400 киһи олороро, билигин 20718 нэһилиэн­ньэлээх.
Мантан салгыы улуустарынан төһө киһи олорорун көрүөҕүҥ. Урукку сыллары кытары тэҥнээн көрүөххүтүн сөп.

Анивера АКИМОВА.