Судаарыстыбаннас эппиэтинэһэ

316A6852

Иллэрээ күн, балаҕан ыйын 27 күнүгэр, Судаарыстыбаннаспыт күнүн көрсө Дьокуускай куоракка өрөспүүбүлүкэбит төрүттэниитигэр бэйэлэрин кылааттарын киллэрсибит дьоммут Василий Никифоров – Күлүмнүүр, Степан Васильев өйдөбүнньүктэрэ турдулар. СӨ Ил Дархана Егор Борисов Саха сирэ кэлэр отучча сылга туох сыалы-соругу ситиһиэхтээҕин иһитиннэрдэ.

үгүстэр балаҕан ыйын уонна муус устар 27 күннэрин бутуйалларын иһин, кыратык историяттан ахтан аһарыым. Биһиэхэ бу икки даата сүҥкэн суолталаахтар. Бииригэр, 1922 с. муус устар 27 күнүгэр, автономиябытын ылынан, өрөспүүбүлүкэ аатын ылбыппыт. Оттон 1990 с. балаҕан ыйын 27 күнүгэр сувереннай судаарыстыба аатын сүкпүппүт.
Ол эрээри история хаамыытыгар бу манан кэлэн түмүктэнэр, итинтэн саҕаланар диэн чопчу этэн, кэрчиктээн кэбиһэр табыллыбат. Ханнык эмэ кэрдиис кэмҥэ тиийии — хас эмэ көлүөнэ үлэтин-хамнаһын, сыратын-сылбатын түмүгэ буолар. Саха сирэ туспа судаарыстыбаланан, сокуон өттүнэн бэйэтин бэйэтэ көрүнэн көҥүллүк олороругар биһиги аҕа көлүөнэбит, оччотооҕуга үлэлии-хамсыы сылдьыбыт, норуоттарын туһугар олохторун толук уурбут дьоммут өҥөтө улахан. Онон Өрөспүүбүлүкэбит уонна Судаарыстыбаннаспыт күнүн бэлиэтээн, кинилэр ааттарыгар, Мазара Бозековка, Сэһэн Аржаковка, Софрон Сырановка, Гаврил Ксенофонтовка, Василий Никифоров — Күлүмнүүргэ, Максим Аммосовка, Платон Ойуунускайга, Исидор Бараховка, Степан Аржаковка, Степан Васильевка, о.д.а. сүгүрүйэрбит уонна билиҥҥи үйэбит быыһык кэмигэр норуотун сөптөөх суолга салайбыт бастакы президеммитигэр Михаил Николаевка махтанарбыт – бу биһиги историябытын ытыктыырбыт, чулуу дьоммутун инники күөҥҥэ тутарбыт, аҕа көлүөнэттэн үтүө холобуру утумнуурбут бэлиэтэ буолар.
Ону Дьокуускай куоракка Степан Васильевка уонна Күлүмнүүргэ туруоруллубут өйдөбүнньүктэр да кэрэһилииллэр.

Күлүмнүүргэ күн
кытары үөрдэ

Быйыл Василий Никифоров — Күлүмнүүр төрөөбүтэ 150 сылын бэлиэтиир үбүлүөйдээх сыл буолар. Былырыын кыһын бу даатаны бэлиэтииргэ премьер-миниистир Галина Данчикова салалталаах хамыыһыйа тэриллибитэ. Сыл устата Күлүмнүүр олоҕор, айар үлэтигэр анаммыт конференциялар, биэчэрдэр ыытылыннылар. Төрөөбүт Уус Алданын улууһугар бу Сыл кини аатынан биллэриллэн, эмиэ киэҥ далааһыннаах үлэ барда. Холобур, Бороҕоҥҥо уонна Дүпсүҥҥэ кини аатын сүгэр Култуура, духуобунас кииннэрэ тутулла тураллар.
Онтон иллэрээ күн Судаарыстыбаннас күнүн көрсө кини мөссүөнүн үйэтитэн Ил Түмэн иннигэр улахан өйдөбүнньүк турда. Өйдөбүнньүгү П.А.Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, скульптор Виктор Федоров боруонсаттан кутан сыл аҥаара оҥордо. Санатан эттэххэ, Виктор Михайлович салайыытынан Сахабыт сиригэр бу алтыс өйдөбүнньүк туруорулунна. «Биһиги биригээдэбит үлэбитин академик, учуонай Владимир Ларионов өйдөбүнньүгүттэн саҕалаа­быппыт. Оҥоһуктарбытын барытын манна Дьокуускайга оҥорбуппут», — диэн скульптор үлэтин туһунан кэпсиир.
Өйдөбүнньүк Ил Түмэн иннигэр туруоруллубута ураты суолталаах. Тоҕо диэтэргин, Күлүмнүүр олоҕун бүүс бүтүннүүтүн диэххэ дуу, судаарыстыбаннаһы олохтооһуҥҥа, саха норуота көҥүл буолуутугар уурбута. «Күлүмнүүр үйэлэр алтыһар быыһык кэмнэригэр национальнай интеллигенция лидерэ буолан, араас санаалаах, көрүүлээх, итэҕэллээх омук дьонун бэйэтин тула түмпүт уонна, саамай сүрүнэ, саха интеллигенциятын сомоҕолообут киһинэн буолар. Бу киһи эрэ ылбычча ылыммат улахан соругун кини чаҕылхайдык толорбута. Саҥа үүнэн эрэр сүүрбэһис үйэҕэ норуоту бэлэмнээһиҥҥэ, сырдатар үлэни ыытыыга, норуот бэйэтин култууратын, историятын, бырааптарын билинэр уонна онтукатын туһанар буолуутугар улахан оруолу ылбыта», — диэн бэлиэтиир Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков.
Маны таһынан, Василий Васильевич саха норуота үөрэхтээх, киэҥ билиилээх буолуутугар улахан кылаатын киллэрсибитэ. Премьер-миниистир Галина Данчикова өйдөбүнньүк аһыллыытыгар итини бэлиэтээн туран: «Оччолорго баара-суоҕа 27 саастаах Василий Никифоров Санкт-Петербург куоракка тиийэн, аан бастаан национальнай оскуоланы тэрийэр туһунан туруорсубута. Бэйэтин суотугар церковнай-приходскай оскуоланы туттаран, дьонун-сэргэтин үөрэттэрбитэ. Кини эппит этиилэрэ, чуолаан, нэһилиэнньэ уйгулаах олохтонуутугар, олохтоох салайыныыга, үөрэхтээһиҥҥэ туруорбут боппуруостара, билигин да сытыытык тураллар. Ол ону олоххо киллэриигэ кэлэр кэнчээри ыччат санаатын ууруоҕа дии саныыбын», — диэн эдэр дьоҥҥо туһаайан эттэ.
Ити этии билигин, Россия олугун булан, федерализм боппуруостара чуолкайданан, регионнар үлэлэрэ-хамнастара, олохтоох былаас боломуочуйалара быһаарыллыбыт кэмигэр, сүдү суолталаах. Салгыы хайдах сайдан барарбыт, үлэбитин-хамнаспытын хайдах торумнуурбут көлүөнэлэр ситимнэриттэн улахан тутулуктаах буолуоҕа. Бу күн сарсыарда тыалыран-кууһуран, хаардаан баран, өйдөбүнньүк арыллыы­тыгар күнүс күн чаҕылыччы тыган үөрдүбүтүн курдук, үтүө холобур үөлээннээх, саҥа саҕалааһын салҕааччылаах буолуоҕар эрэнэбин.

Эһиил Ыччат сыла биллэриллиэҕэ

Итини этэн туран, мантан салгыы Ил Дархан Егор Борисов бу дьоро күҥҥэ Саха сирин сайдыытыгар сүрүн соруктары туруорбутун кэпсиим. Кини дакылаатын саҕаланыыта: «Биһиги өрөспүүбүлүкэбитин төрүттээбит, судаарыстыбаннаспытын оҥорбут дьоммут хаһан да Россияттан туспа барар туһунан толкуйдаабатахтара. Федерализм бэлиитикэ өттүттэн култуураны, сиэри-майгыны ирдиир уонна федеральнай, региональнай, олохтоох былаастар биир ситимнээхтик үлэлээһиннэригэр олоҕурар. Итини биһиги өрөспүүбүлүкэбит тутуһар», — диэн бэлиэтээн салгыы да федерализмы бөҕөргөтүүгэ улахан үлэ барыаҕын эттэ. Онуоха регионнар санааларын тириэрдии, көмүлүөк оһоҕу оттор кэриэтэ, быыстала суох ыытыллыаҕын ураты болҕомтоҕо ылан, судаарыстыбаннас диэн аҥардас быраап, дьыала-куолу эрэ буолбакка, бу – өрөспүүбүлүкэ сайдыытын сүрүн механизма, норуот сайдар кэскилэ, бу маны сайыннарыы билиҥҥи аҕа көлүөнэ уонна ыччат эппиэтинэстэрэ буоларын бэлиэтээтэ. Онон эһиил өрөспүүбүлүкэҕэ Ыччат сыла биллэриллэн, саҥа, сонун идеялары олоххо киллэриигэ «трамплин» буолуоҕа.

2030 с. диэри былаан

Егор Афанасьевич Анал этиитигэр 30-50 сылы сылыктаан, 2030 с. диэри сайдыы торумун оҥорор туһунан бэлиэтээбитэ. Онно кини орто саас билигин 70 буоллаҕына, 77 сааска диэри уһуохтааҕын, нэһилиэнньэ дохуота икки төгүл үрдүөхтээҕин, хаарбах дьиэлэр көтүрүллэн дьон-сэргэ олорор усулуобуйата тупсуохтааҕын, чуолаан, тыа сиригэр толору хааччыллыылаах дьиэлэр элбиэхтээхтэрин, олорор дьиэни тутуу икки төгүл үксүөхтээҕин, саҥа үйэ сиэринэн бары ирдэбилгэ эппиэттиир социальнай дьиэлэр тутуллуохтаахтарын, үөрэхтээһин, медицина саҥа таһымҥа тахсыахтааҕын эппитэ. Ону таһынан кини 50 тыһыынчаттан итэҕэһэ суох үлэ миэстэтин таһаарыыга үлэ барыахтааҕын (ол иһигэр 25 тыһыынчата – производствоҕа) иһитиннэрбитэ.
Манна даҕатан эттэххэ, Егор Борисов өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар кэлиэҕиттэн, уопсастыба уонна былаас хардарыта үлэлэһэр буолууларыгар, хас биирдии киһи нэһилиэгин, улууһун, өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар бэйэтин кылаатын киллэрсиэхтээҕэр, эппиэтинэстээх буолуохтааҕар болҕомтотун уурар. Ол инниттэн түөлбэлэри, уопсастыбаннай түмсүүлэри өйөөн, дьон көҕүлээһинин инники күөҥҥэ таһаарда. Билигин көрүҥ ээ, дьон-сэргэ хайдахтаах курдук олорор түөлбэтин көрүнэр, хомунар-иминэр буолла, аны арыгылааһыны утары ыытыллыбыт үлэни-хамнаһы бүттүүн ылынан, нэһилиэктэргэ хайдахтаах курдук хамсааһын барда. Бу икки холобур да, нэһилиэнньэ олоҕун тосту уларытан саҥалыы оҥостуон баҕарарын, кэрэҕэ, сырдыкка тардыһарын көрдөрөр. Оттон ол оннук олоххо тиийэрбит биһигиттэн бэйэбититтэн, хас биирдиибититтэн тутулуктаах.

Аграфена КУЗЬМИНА.