Оо, Камчатка, Камчатка!

IMG_4618

Сайын устата эдэр дьон, ордук устудьуон аймах араас тутар этэрээттэргэ киирэн буһа-хата үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ араас элбэх тутар этэрээттэргэ, ону таһынан, лааҕырдарга баһаатай быһыытынан, улуустарга тахсан окко, куорат иһин-таһын хомуйууга, уонна ыраах Камчатка курдук сиргэ баран балык собуотугар үлэлииллэр.

Камчатка Усть-Больщерецкай оройуонун Октябрьскай бөһүөлэгэр «Лойд-фиш» хампаанньа сылын аайы устудьуоннары үлэлэтэр. Саха сириттэн 200 кэриҥэ эдэр дьон талыллан бараллар. Быйыл 120 уол, 80 кыыс буолан үлэлээн кэллибит. Саҥа сиргэ сылдьан бэйэни тургутан көрөр, саҥа доҕоттордуун билсэр, харчылаһар сыаллаах бара сырыттыбыт. Бу тэрилтэҕэ иккис сылбын үлэлээбит «уопуттаах балыксыт» быһыытынан санаабын толору үллэстэргэ сананным.
Ол курдук, от ыйын 11 уонна 18 күннэригэр икки потуогунан айаннаабыппыт. Ырыаҕа ылланар Камчатка сирэ-уота сииктээх салгынынан, тыаллаах-куустаах күннэринэн көрсө тоһуйбута. Манна үксүн ардахтаах күннэр тураллар эбит. Биирдэ эмэ күн тыгар. Тиийээппитин кытары 4 этээстээх уопсай дьиэҕэ олохтообуттара. Биһигини кытары атын уобаластартан үлэһиттэр эмиэ олороллоро. Сарсыҥҥы күнүгэр үлэлиир таҥаспытын биэртэлээбиттэрэ, докумуону бэрэбиэркэлээһин буолбута. Онтон сменаларынан уонна үлэлиир миэстэлэрбитинэн араартаабыттара.
Собуот иһигэр хас даҕаны миэстэлэринэн араартаан үлэлэтэллэр. Ол курдук, астааһын, тоҥоруу уонна икраны дьаһайар сүрүн сыахтар бааллар. Өссө эбии хас да сыахха арахсабыт. Нерка, кета, горбуша, чавыча уонна кижуч диэн балыктар көрүҥнэрэ баалларын биллибит. Биир тылынан эттэххэ, үлэтэ ыарахан. Тулууру, күүстээх санааны, дьулууру эрэйэр. Тымныы собуокка уопсайа 8 чаас туран эрэ үлэлиигин, 8 чаас сынньалаҥҥа бэриллэр. 8 чаас устата 15 мүнүүтэ сынньанаҕын. Бу 15 мүнүүтэҕэр итии чэй иһэн, «кыра наадаҕар» сылдьа охсон кэлиэхтээххин. Хойутуур, төлөпүөнүнэн оонньуур, үлэ кэмигэр ыйытыыта суох онно-манна тахсар, ыас ыстыыр табыллыбат. «Кыргыттар, уолаттар, 15 мүнүүтэ сынньалаҥ!» — диэн хаһыы олус күндүтүк иһиллэр курдук буолааччы.
Үлэһиттэр, маастардар тустарынан ахтан аһардахха, манна хонтуруол уонна сыһыан кытаанах. Үлэ кэмигэр маастардар биир кэм хаһыытыыллар-ыһыытыыллар, маатыралыахтарын да сөп. Ирдэбилэ оннук буоллаҕа. Тоҕо диэтэххэ, үлэ тохтоло суох, массыыналар биир кэм үлэлээн тигинии турар буоланнар, олус түргэнник хамсаныахтааххын. Холкутук үлэлиир манна табыллыбат. Бытааннык хамсанан маастар хараҕар түбэстэргин эрэ кэлэн кэһэтиэн сөп. «Түргэнник, түргэнник! Хамсанан иһиҥ! Ыксааҥ! Хамнаһа суох хаалыаххыт!» диэн хаһыы тохтоло суох иһиллэр. Собуот иһэ тымныы буолан тоҥоҕун, доруобуйаҥ айгырыан сөп. Үлэлиир кэммит тухары олус элбэх оҕо ыалдьыбыта, тымныйбыта. Кистээбэккэ эттэххэ, ыарахан үлэни тулуйбакка, доруобуйалара кыайбакка ытааччылар, төттөрү дьиэлэригэр төннөөччүлэр да бааллара. Аны туран балык суох кэмигэр собуоту биир гына сууйтараллар. Уопсай сууйуу кэннэ маастар хаама сылдьан бэрэбиэркэлиир. Өскөтүн, биир эмит киһи үлэлээбэккэ турар эбэтэр собуот иһиттэн кыра эмит балык иһэ-үөһэ булулуннаҕына, хаттаан хос-хос сууйтарар. Оннук, хас да төгүл, сынньалаҥа суох 5-6 чаас сууйаргар тиийэҕин. Ол эрэн, үлэнэн эрэ муҥурдаммакка балык суох кэмигэр күлэн-үөрэн, оонньоон-көрүлээн бириэмэбитин атаардыбыт.
Олорор усулуобуйа үчүгэй. Үөһэ этиллибитин курдук, 4 этээстээх уопсайга 4-түү уонна 8-тыы буолан олохсуйбуппут. Күҥҥэ 3-тэ аһаталлар. Астара тотоойу уонна минньигэс.
Биэс нэдиэлэлээх ыарахан үлэ түмүгүнэн, ортотунан 40-45 тыһыынча хамнаһы ааҕыстыбыт. Ыстарааптанан хамнастарын 20-тэн тахсаны ылбыттар эмиэ бааллара. Саамай үлэһит устудьуоннар чаһынан уонна бары өттүнэн бэйэлэрин үчүгэйдик көрдөрбүт үлэһиттэрбит Айфон 6 S төлөпүөнүнэн наҕараадаламмыттара, 1 сменаттан — Александр Поляков (Алданнааҕы политехническай техникум) уонна 2-стэн — Сахаяна Амбросьева (СВФУ, юридическай факультет).

… Бу курдук, күүстээх үлэбит түмүктэннэ. Эдэр эрчимнээх сааспытыгар сылдьар буолан тулуйдубут, ыараханы чаҕыйбакка аастыбыт. Төрөөбүт дойдубутугар этэҥҥэ кэлэн үөрүүбүт муҥура суох. Хас биирдии манна үлэлээбит устудьуон бэйэтигэр түмүк санаа оҥостубута буолуо дии саныыбын. Мин биир бэйэм, маннык үлэҕэ сылдьан бэйэбин тургутан көрөн, ыарахаттары чаҕыйбакка туоруурга үөрэнэн, саҥа билиини-көрүүнү иҥэринэн кэллим.

Мария МАКАРОВА.