Ааҕааччы суруга: Киэн тутта, кэрэхсии кэпсиэҕим

 «Үрдүккэ кынаттыыр дьонум-сэргэм» диэн бырайыагым чэрчитинэн, бүгүн олус айымньылаахтык үлэлии олорор  Степан Кузьмич Макаров аатынан Чурапчытааҕы гимназия туһунан сырдатарга сананным.

Гимназия 2025 сыл ахсынньытыгар 30 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн, эрдэ үлэлээн-хамсаан ааспыт бэтэрээн учууталларын, выпускниктарын түмэн, үрдүк таһымнаахтык үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ. Бу отут сыл устата  элбэх оҕону иитэн-үөрэтэн, сырдыкка, кэрэҕэ, үрдүккэ уһуйан, араас элбэх сатабылга үөрэтэн, наукаҕа бастакы хардыылары оҥороллоругар тирэх буолан, сүбэлээн-амалаан, төһөлөөх элбэх оҕо дьылҕатын салайбыттара буолуой?! Киһи махтаныан тыла да тиийбэт курдук… Төрөппүттэр үөрүүлэрин, убаастабылларын, ытыктабылларын, оҕолор, үөрэнээччилэр тапталларын,  махталларын, сылаас истиҥ сыһыаннарын ылыан ылар бастыҥ үөрэх кыһата.

Бастатан туран, Арассыыйа Федерациятын  үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «Учууталлар Учууталлара» анал аат хаһаайына  Семён Владимирович Тобоховтан интервью ыллым.

«XXI үйэ саҕаланыытыгар дойду уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй  олоҕор саҕаламмыт тосту уларытыылар, этэргэ дылы, “көҥүл тыына” судаарыстыба өттүттэн бэриллэн, үөрэхтээһин ситимигэр эмиэ кырата суох уларыйыылар киирэн барбыттара. Ол курдук, сайдыы саҥа тэтиминэн үөрэхтээһин эйгэтигэр саҥа тииптээх инновационнай оскуолалар – гимназиялар, лиссиэйдэр хас куорат, улуус аайы тэриллиилэрин хамсааһына саҕаламмыта. Илин эҥээргэ Чурапчы улуустааҕы гимназията арыый хойутуу соҕус,  1995 сыллаахха тэриллэн үлэтин саҕалаабыта уонна бэрт сотору биир бастыҥ үрдүк таһымнаах орто үөрэҕи биэрэр үөрэх кыһатыгар кубулуйбута. Күн бүгүн номнуо 30 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн, ити сыллар усталарыгар ыыппыт үрдүк, сайдыыга туһуламмыт үлэтин-хамнаһын дьон,  норуот иннигэр чиэстээхтик билиһиннэрдэ, отчуоттаата диэн итэҕэтиилээхтик этиэххэ наада.

Үөрэнээччилэр, педагогическай састаап үөрэххэ, үлэҕэ, үөрэхтээһин ситимигэр ыытыллар араас тэрээһиннэргэ үрдүк таһымнаахтык, айымньылаахтык кыттан, үөрэҕи кытта билими сөпкө дьүөрэлээн, улууска эрэ буолбакка, ону ааһан өрөспүүбүлүкэҕэ, киэҥ Арассыыйаҕа, кыраныысса таһыгар тиийэ ситиһиилэммиттэрэ. Төрөөбүт Чурапчыларын, өрөспүүбүлүкэлэрин үөрэхтээһинин эйгэтин үтүө аатын дорҕоонноохтук ааттаппыттара. Ол чаҕылхай туоһутунан үөрэнээччилэр араас таһымнаах научнай-бырактыычаскай кэмпириэнсийэлэргэ, быыстапкаларга, предметнэй олимпиадаларга ситиһиилээх кыттыылара, учууталлар идэлээх маастарыстыба араас куонкурустарыгар кыайыылара, дойду киин сирдэригэр, омук дойдуларыгар идэлэрин таһымын үрдэтэр араас хабааннаах тэрээһиннэргэ, стажировкаларга кыттан, бэйэлэрин баай педагогическай уопуттарын атастаһыылара, билиилэрин хаҥатан, саҥа үрдүк таһымҥа таһаарыылара буолар. Билим араас салааларын уонна үөрэх саҥа технологияларын сөпкө дьүөрэлээһин түмүгэр Арассыыйа, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ лауреаттар, дипломаннар баар буолуулара, 2002-2005 сылларга тыа сирин биир кыра оскуолатыттан 4 учуутал кандидатскай диссертацияларын чиэстээхтик көмүскээн, педагогическай наука хандьыдаатын истиэпэнин ылыыта чаҕылхайдык көрдөрөллөр дии саныыбын. Ити сылларга гимназия педагогическай састааба  өрөспүүбүлүкэ таһымнаах 3 предметнэй ааптарыскай сэминээрдэри үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыыппыта. Улуус бары оскуолаларын учууталлара кыттыылаах идэ таһымын үрдэтэр өрөспүүбүлүкэтээҕи куурустары тэрийбитэ. Күүрээннээх, айымньылаах үлэ түмүгэр Чурапчы улуустааҕы гимназията 2001-2002 үөрэх сылын түмүгүнэн СӨ “Кыһыл көмүс оскуолатын”, 2002-2003 үөрэх сылын түмүгүнэн СӨ “Оскуолаларын оскуолатын” үрдүк ааттарын сүкпүтэ.

30 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһини гимназия кэлэктиибэ олус  тэрээһиннээхтик, тэтимнээхтик үрдүк таһымҥа, “биир тыынынан” чаҕылхайдык ыыппытыгар махтанабын уонна үөрэнээччилэргэ, биир идэлээхтэрбэр өссө үрдүк чыпчааллары, энчирээбэт эрчими, саҥа саҕалааһыннары, инникигэ, кэскиллээххэ туһуламмыт тулууру, дьулууру, хамсааһыны баҕарабын,» — диэн Семён Владимирович сэһэргээтэ.

Педагогическай наука хандьыдаата, СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Профессиональнай үөрэхтээһинин туйгуна, «Учууталлар Учууталлара» анал аат хаһаайката Александра Ивановна Захарова:

«2000 сылларга гимназия  научнай-экспериментальнай үлэҕэ улуус үөрэҕин управлениетын инновационнай отделын иһинэн үлэлиир Ресурснай киининэн буолбута. Ону мин иилээн-саҕалаан үлэлэппитим. Ол олус киэҥ далааһыннаах үлэ биир хайысхатынан улуус оскуолаларын оҕолорун өрөспүүбүлүкэҕэ  кыттар дакылааттарын экспертизалааһын этэ. Гимназияҕа кафедралартан талыллыбыт учууталлар киэһэ 8 чааска диэри ол дакылааттары ырытан дакылааттыыр оҕоҕо, салайааччыга көмө онороллоро. Онон улуус оҕолоро “Инникигэ хардыы”  күрэҕэр инники күөҥҥэ сылдьаллара. Гимназия  улуус оҕолоро наукаҕа бастакы хардыы оҥороллоругар локомотивынан  буолбута.

Үрдүк үөрэх кэллиэһэ  – СГУ, НТИ  салаата аһыллан, 5 сыл гимназия базатыгар үлэлээбитэ. Ол эксперимент түмүгүнэн буолар – ситиһиилээхтик үлэлии турар Чурапчытааҕы агротехнологическай кэллиэс. Гимназияҕа дириэктэрдээбит Василий Васильевич Гуляев сатабыллаахтык салайан үлэлэтэ олорор. Иккис эксперименинэн  “Тумус туттар киһини иитии” диэн буолбута. Педагогическай наука доктора, РАО чилиэн-кэрэспэдьиэнэ  Д.А.Данилов салайыытынан  мин, дириэктэри  научнай экспериментальнай үлэҕэ солбуйааччы,   кафедралары салайан, бу эксперимент ситиһиилээхтик барбыта. Бу эксперимент чэрчитинэн,  “Аҕа сүбэтэ” (салайааччы социальнай педагог, устуорук учуутал Степан Дмитрьевич Попов, «Чуораанчык» уһуйаан (сэбиэдиссэй Т.И.Ефремова, социальнай педагог А.М. Кириллина), “Эбэ сүбэтэ”, Г.Н.Дьячковская салайааччылаах,  социокультурнай ситим эйгэтэ тэриллибитэ. Бары кафедралар анал бырайыактары үлэлэппиттэрэ. Гимназия   Тумус кыһа диэн ааттанан, олоҥхо педагогикатыгар олоҕуран, оҕолору олоххо ситиһиилээх, саха омук тумус туттар киһитэ буоларга туһаайан үөрэтэр-иитэр. Ол курдук такыйыллан, выпускниктарбыт өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа, тас дойду социальнай-экэнэмиичэскэй, наука уонна  үөрэх эйгэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Гимназияҕа үлэлиир  учууталлар Бортник А.Ф., Захарова А.И., Иванова Л.М.,  Манасытова М.А., Соловьева И.С. педагогическай билим хандьыдааттара  буолбуттара.

Сайын ахсын НИР лааҕыр Амма үрдүгэр үлэлиирэ. Онно ХИФУ учуонайдара физико-математическай наука доктора Степанов Валерий Егорович, биир сайын Муссалимос Оксфорд бэрэпиэссэрэ, тыа хаһаайыстыбатын хандьыдаата А.А.Мартынов салайааччылаах эдэр учуонайдар академияларын чилиэттэрин ыҥыран үлэлэппиппит. Оҕолор сайын устата научнай чинчийиилэри оҥороллоро.  Онтукаларын дакылаат оҥорон, «Инникигэ хардыы» научнай социальнай бырагыраамаҕа ситиһиилээхтик кыттар буолбуттара.

Онон гимназия үөрэх саҥа үрдэлигэр локомотив буолан сүрүн оруолун толорбута. Гимназия сүрүн уратыта  — наукаҕа олоҕуран оҕону иитии-үөрэтии, сайыннарыы.  Оҕолору наукаҕа бастакы хардыыны онороллоругар кыах биэрии этэ».

Педагогическай наука хандьыдаата, Арассыыйа Федерациятын үөрэҕириитин бочуоттаах үлэhитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ профессиональнай үөрэхтээһинин туйгуна Александра Фёдоровна Бортник:

«Чурапчы гимназиятыгар 1995 сыллаахтан 2011 сылга диэри, бастаан география учууталынан, кэлин 8 сыл дириэктэри үөрэх чааhыгар солбуйааччынан үлэлээбитим.

Үлэбитин эрчимнээхтик саҕалаабыппыт. Бастакы профком бэрэссэдээтэлэ буолан, саҥа кэлэктииби  түмэргэ элбэх үлэ барбыта. Төһө да 30 сыл аастар, Учуутал күнүн бэлиэтээбиппитин билигин да өйдүүбүт. Профком чилиэннэрэ бары дьиэбититтэн сервиз, курустаал иһит бөҕөтө соһон кэлэн,  баай астаах остуолу тардыбыппыт. Көрдөөх оонньуулары ыыппыппыт. Оҕолорго эмиэ элбэх араас тэрээһиннэри ыытарбыт. Туризм күрэхтэһиилэригэр бэлэмнээн ситиһиилээхтик кыттарбыт.

Наукаҕа бастакы хардыылары оҕолорбутун кытта саҕалаабыппыт. Научнай кэмпириэнсийэлэри ыытарбыт. Кэлин онтубут кандидатскай диссертация суруйарбытыгар сүрдээҕин көмөлөспүтэ. 2011-2022 сылларга ХИФУ-га үлэлиирбэр төhүү буолбута диэтэххэ сыыспаппын.

Гимназия 30 сыллаах үбүлүөйүгэр  ыҥырыылаах ыалдьыт буолан, астынан кэлбитим. Билигин даҕаны эдэр сааспыт ааспыт кыhaта күүскэ  таhаарыылаахтык үлэлии турарыттан үөрэбит.

Сайда тур,  тапталлаах гимназиябыт!”

   «СӨ бастыҥ учуутала-2025» кыайыылааҕа, «Надежда Якутии» анал бэлиэ хаһаайката Юлия Мироновна Макарова:

«Мин бэйэм үөрэммит гимназиябар үөрэппит учууталларбын кытта үлэлиир дьоллоохпун. Ол курдук, бу үрдүк таһымнаах куонкуруска бэлэмнэнэрбэр настаабынньыктарым сүбэ-ама, күүс-көмө буолбуттара. Бэлэмнэнэр хамыыһыйабын кафедрабыт салайааччыта Белолюбская Наталья Алексеевна салайан, үлэбит тэтимнээхтик барбыта. Куонкурус туһунан кылгастык кэпсиир буоллахха, быйыл өрөспүүбүлүкэбит араас улууһуттан 19 кыттааччы кэлбитэ. Барыта биэс түһүмэх баара: педагогическай интервью, уруок, маастар-кылаас, блицтурнир, «образовательный форсаж». Биэс күннээх күрэс бүтэн,  ахсынньы 12 күнүгэр муҥутуур кыайыылаах аатын сүгэммин, сарсыҥҥы күнүгэр гимназиям үбүлүөйүгэр дьоһун бэлэхтээх кэлбитим миигин олус үөрдэр.

Гимназиям мэлдьи өйүүр-өйдүүр салалтатыгар, кэлэктиибитгэр, халыҥ хамаандабар махталым муҥура суох!”

Күн бүгүн гимназияҕа 312 оҕо үөрэнэн,  билии киэҥ байҕалын сомсор. Дириэктэринэн 2019 сылтан СӨ үөрэҕириитин туйгуна Слепцов Юрий Михайлович үлэлиир.

Үбүлүөйдээх 2025 сылга «СӨ Үтүөлээх учуутала» анал ааты  Керемясова Марина Николаевна  ылан үөрдэ-көттө.

РФ үрдүк наҕараадатын 2 учуутал: Фекла Николаевна Болдовская уонна Николай Николаевич Романов ыллылар. СӨ үөрэҕириитин туйгуннарынан Георгий Иванович Барашков уонна Марина Николаевна Филиппова буоллулар. «Саха сирин эрэллэрэ» анал ааты Марфа Ивановна Аржакова уонна Игорь Ильич Лазарев ыллылар. «Саха сирин мэтэдииһэ» анал ааты Анна Константиновна Постниковаҕа уонна Инга Васильевна Слепцоваҕа иҥэрдилэр. СӨ Наукатын уонна үөрэҕин министиэристибэтин Бочуотунай грамотатынан учууталлар  Лина Степановна Попова, Зоя Николаевна Сивцева, Анна Петровна Ховрова наҕараадаланнылар.

Ити курдук, үбүлүөйдээх сылы биһиги киэн туттар учууталларбыт үрдүк көрдөрүүлээх көрсөн, дьоннорун-сэргэлэрин үөртүлэр, оскуолаларыгар дьоһун бэлэҕи оҥордулар. Кинилэргэ өссө киэҥ далааһыннаах үлэни баҕарыаҕыҥ! Биһиги оҕолорбутун өссө үрдүк чыпчаалларга сиэтэн сирдээн истиннэр!

 х х х

Мин бэйэм бу гимназияҕа улууспут бастыҥ учууталларын кытта бииргэ алтыһан үлэлээн, олус элбэххэ кинилэртэн үөрэммитим, олус элбэххэ уһуйуллубутум. Туспа,  анал махталбын биһиги бастакы дириэктэрбитигэр Альбина Степановна Иустиноваҕа тириэрдиэхпин баҕарабын. Кини биһигини  олус да элбэххэ үөрэппитэ, такайбыта. Олус ирдэбиллээх дириэктэр этэ. Инники сыалбытын эрдэттэн туруоран чопчулаан, туох баар билиибин, дьоҕурбун барытын ол сыалы ситиһэргэ анаан үлэни-хамнаһы ыыппытым. Оччолорго, көмпүүтэр саҥа киирэ сатыыр кэмигэр Альбина Степановна Москваттан биир дьааһык SD-диискэлэри сакаастаан ыллаттарбыт этэ. Көмпүүтэр саҥа киирэн эрэр кэмэ буолан, ол диискэлэри бастаан «көннөрү ойуу» курдук көрөрүм. Онтон чинчийэн үөрэтэн барбытым, туох баар уобаласка наадалаах бары информация барыта бу быычыкаайык төгүрүк диискэҕэ киирэ сылдьар эбит этэ. Онтон олус үөрэ түспүтүм уонна үлэбин саҥа технологияны туһаныыга туһулаабытым. Майа гимназиятыгар баран иккитэ кууруска үөрэнэн кэлбитим. Ол кэнниттэн  «Медиатека в гимназическом образовании» диэн бырагыраама суруммутум уонна дириэктэрбэр Семён Владимировичка бигэргэттэрэ биэрбитим. Оруобуна ол сыл биһиги гимназиябытыгар английскай тыл учууталларыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи куурус буолбута. Эмиэрикэттэн  Синтия диэн преподаватель кэлбитэ. Дириэктэрим Семён Владимирович миигин кэбиниэтигэр   ыҥыран ылбыта уонна 20 көмпүүтэрдээх информатика урукку кэбиниэтин бибилэтиэкэҕэ биэрэрин туһунан иһитиннэрбитэ. Үлэҕин көрдөр диэн сорудахтаабыта. Онон,  бастакы медиа-уруоктарбын  өрөспүүбүлүкэтээҕи кууруска араас улуустан кэлбит учууталларга ыытан көрдөрбүтүм. Аҕыйах мүнүүтэ иһигэр аан дойдуну тилийэ көтөн, араас хабааннаах сорудахтары үөрэнээччилэрбэр биэрбитим. Кимиэхэ эрэ Петр I туһунан рефератта бэлэмнээ диэбитим. Кимиэхэ эрэ Эмиэрикэ хас штаттааҕый, ханнык штата саамай элбэх нэһилиэнньэлээҕий, ханнык штата саамай аҕыйах дьоннооҕуй,  бырамыысыланнас ханнык көрүҥэ ордук күүскэ сайдыбыт эбитий диэн ыйытыылары биэрбитим. Кимиэхэ эрэ «7 чудес света» булаҥҥын,  миэхэ «Пятое чудо света» туһунан кэпсээ диэбитим. Үөрэнээччилэрим харахтара тута умайа түспүтэ уонна үлэлээбитинэн барбыттара. Кылааска уу чуумпу сатыылаабыта. Онтон аҕыйах мүнүүтэнэн ким бэлэм буолбутун тута ыйыппытынан барбытым. Олус чаҕылхайдык 1-2 мүнүүтэ иһигэр оҕолорум булбут информацияларын чопчу кэпсээн, улуустартан кэлбит учууталлары сөхтөрбүттэрэ. Онтон кынаттанан, улууска бастакы 20 көмпүүтэрдээх электроннай бибилэтиэкэни-медиатеканы тэрийэн, үөрүү өрөгөйүн билбиппит. Оччолорго Майа гимназиятын кэнниттэн өрөспүүбүлүкэҕэ иккис улахан медиатека буолбуппут. 2003 сыллаахха «Управление информатизацией Чурапчинской улусной образовательной системы» диэн информатика учууталларын  өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай-бырактыычаскай кэмпириэнсийэлэригэр   «Интернет в учебном процессе» диэн дакылаатым «Лучший доклад в секции «ИТ в открытое пространство» буолбута. Онтон сүргэм көтөҕүллэн, үлэбит уопутун улууспут оскуолаларыгар  күүскэ тарҕатан барбыппыт. Ыаллыы сытар Таатта, Амма, Мэҥэ улуустарыгар, Бүлүүгэ, Ньурбаҕа үлэм уопутун кэпсээн, медиатеканы тэрийиигэ бастакы олуктары уурсубуппуттан күн бүгүн олус үөрэбин, бэйэбин дьоллооҕунан ааҕынабын.

2003 сыллаахха Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолата Москваҕа аан бастакынан ыытыллыбыт Бүтүн Арассыыйатааҕы оскуола бибилэтиэкэлэрин   «БиблиОбраз» диэн куонкуруһугар кыттыыны ылбыта.  Усулуобуйа быһыытынан оскуолаттан иккилии кыттааччы ирдэнэр этэ. Ол иһин,  мин Оксана Иосифовна Постникованы кытары медиа-исписэлиис быһыытынан кыттыыны ылбытым. «Царёв садка» Людмила Путина «Центр русского языка» дьиэтигэр 5 күннээх норуоттар икки ардыларынааҕы улахан  бэстибээл буолбута.  Барыта 600 кыттааччы баара. Эмиэриэкэттэн  бэрэсидьиэн  Буш кэргэнэ Лора Буш, Болгария, Сербия, Осетия маҥнайгы ледилара кэлэн кыттыыны ылбыттара. Владимир Путин кэргэнин Людмила Путинаны өйөөн, куонкурус кэмигэр 3-4 кэлэн барбыта. Куонкуруска Афганистантан, Чечняттан тиийэ кыттааччылар кэлбиттэр этэ. Онон,  улахан аан дойдутааҕы бэстибээл  буолбута.  Тиийээт да, анаммыт сиргэ быыстапка туруоран, кэлбит дьоҥҥо үлэбитин сырдатан кэпсээн барбыппыт. Тута үлэлэрбит альбомнара илииттэн илиигэ уларсыкка сылдьыбыттара. Үлэбитин олус биһирээбиттэрэ.  Онно куонкуруска бастакы презентацияны көрдөрөн, оскуола-интэринээт  туһунан видеозапись холбоон, дьон-сэргэ болҕомтотун,  сэҥээриитин ылбыппыт. «Первый институт в сельской местности» диэн улаханнык соһуйа истибиттэрэ уонна ити көстүү — кыра дэриэбинэҕэ үрдүк үөрэх баара Арассыыйаҕа даҕаны соҕотох диэн бэлиэтээбиттэрэ.

“Төгүрүк остуолга” мин бэйэм гимназиям үлэтин-хамнаһын сиһилии билиһиннэрбитим.   Медиатека үлэтин туһунан кэпсээн, сэҥээриини ылбыппыт, ыйытыы арааһын биэрбиттэрэ. Оччолорго Арассыыйа эрэгийиэннэрин ортотугар  Саха сирэ олус сайдыылаахтык инники хардыылаан, аныгы технологиялары олоххо киллэрэн, туһана, үлэлии олороруттан олус киэн туттубутум, үөрбүтүм. Саамай өссө биир үөрүүлээх түгэни  ахтан-санаан ыллахха, Бүтүн Арассыыйатааҕы «БиблиОбраз» куонкурус түмүктэниитигэр  Кириэмилгэ икки сааланан көһө сылдьан,  бырааһынньык аһылыга буолбута. Владимир Путин кэлэн тыл этэн барбыта. Хас остуол аайы биирдии улахан ырыаһыт олорбута: Алла Пугачёва, Филипп Киркоров уо.д.а. Киэһээҥи аһылык бүтүүтэ киэһэ 10 чааска оскуола бибилэтиэкэрдэрин чиэстээн, салют ыппыттара. Онон бу олохпор олох умнуллубат «көмүс түгэни» бэлэхтээбит күндү гимназиябар, гимназиям кэлэктиибигэр махталым муҥура суох. Өссө төгүл олус элбэххэ инники сирдээбит бастакы дириэктэрбэр Альбина Степановна Иустиноваҕа, дириэктэрдэрбэр Семён Владимирович Тобоховка, Василий Васильевич Гуляевка уонна бииргэ алтыһан үлэлээбит олус убаастыыр, ытыктыыр күндү учууталларбар махталым улахан! Бука барыгытыгар сахабыт алмааһыныы кытаанах доруобуйаны, үрүлүйэр үрүҥ илгэни, уйгу-быйаҥ дьоллоох олоҕу баҕара хаалабын.

Олус тэтимнээх сайдыылаах үйэҕэ инники хардыылыыр тапталлаах оскуолабар үрдүктэн үрдүк чаҕылхай кирбиилэри, дириҥ силистээх, үйэлээх,  кэскиллээх айымньылаах үлэни, махталлаах үөрэнээччилэри, төрөппүт ытыктабылын, убаастабылын, махталын,  уйгу-быйаҥ дьоллоох-соргулаах олоҕу баҕарабын!

Наталья СЕРГЕЕВА-ААНА КЫЫҺА, «Иэйии»,  «Айар Кут»,   «Чурапчы» литэрэтииринэй түмсүүлэр чилиэннэрэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна