Аан Илин сап саҕаттан салҕанар

Бу нэдиэлэҕэ аан дойду болҕомтото Аан Илиҥҥэ туһуланна. Олунньу 4-5 күннэригэр Абу-Дабига Арассыыйа-Украина кэпсэтиилэрэ буола тураллар. Олунньу 6 күнүгэр Омаҥҥа АХШ-Иран кэпсэтиилэрэ буолуохтаах. Оманнааҕы кэпсэтиилэри АХШ тохтотто диэн сурах иһиллибитэ да, Иран тас дьыалаҕа миниистирэ ону утарбыт, ядернай бырагырааманы көрөр кэпсэтиилэр буолаллар, диэбит.

 

Абу-Дабига иккис кэпсэтиилэр

Арассыыйа-Украина ыккардыгар бара турар кэпсэтиилэр саҥа түһүмэхтэрэ ааспыт өрөбүлгэ буолуохтаах этэ. Ол гынан баран, Донбасс уонна Запорожскай АЭС боппуруостарынан Киев сөбүлэһиигэ барбат санаалааҕын эттэ. Зеленскэй итинник кэпсэтиилэртэн туох да туһа тахсыбат, “уустук боппуруостар лиидэрдэр эрэ таһымнарыгар быһаарыллыахтаахтар” диир. Инньэ дии туран, бэйэтэ Москваҕа быһаарса кэлэртэн аккаастанар. Москва кинини, боломуочуйата 2024 сылга ааспытынан, “туох да кэпсэтиилэри ыытар кыаҕа суох “просроченнай” бэрэсидьиэн” диэн ааттаабыт юридическай позициятын төттөрү ыллын диэн ирдиир. Маны Junge Welt хаһыат, Зеленскэй тус бэйэтин былааһын тутан олороору Арассыыйаны кытта дуогабар түһэрсэртэн куотунар, эйэлээх быһыы-майгы олохтонорун мэһэйдэһэр, маннык быһыыланыыта кини муҥур уһукка ыктарбытын көрдөрөр диэн суруйбут.

 

Утары турсууга Вашингтон дипломатия күүһүнэн дьыаланы быһаарсыан баҕарар, Ирантан ядернай уонна баллистическай бырагырааматын букатыннаахтык сабарын, союзниктарын
өйүүрүн тохтоторун ирдиир.

 

НАТО уонна Евросойуус манна эмиэ орооһо сыталлар. “Баҕалаахтар коалицияларыгар” баар дойдулар Москвалаах Киев эйэлээх сөбүлэһиини түһэристилэр да, сэрииһиттэрин Украинаҕа киллэрэр баҕалаахтар. Инньэ диэн НАТО генеральнай сэкирэтээрэ Марк Рютте Киевкэ кэлэн Үрдүкү Радаҕа эттэ. Истэргэ суостаах баҕайы курдук да, дьиҥнээҕэ саарбах соҕус. Ол курдук, НАТО Украина көмүскэлигэр кыттыан баҕалаах киһи баар буоллаҕына, хорсуннук сэриигэ киирэргэ бэлэм. Оттон суох буоллахтарына, хайыыр да кыаҕа суох. Европеецтар уруккуттан да Эмиэрикэтэ суох улахан дьыалаларга киирбэт дьоннор. Трамп да куттал суох буолуутун мэктиэтин биэрэри утарбат, “эппиккэ дылы, харчыта эрэ биэриҥ, хаппыырыыскыт барыта туолуоҕа” диир. Ол эрээри, Евросойуус дойдулара бары сөбүлэһэллэрэ саарбах, онно туһааннаах докумуон оҥоһулла да илик.

Балаһыанньа тыҥааһыннаах

Ааспыт нэдиэлэттэн быһа АХШ, Ираны буомбалыам диэн саанан таҕыста, ааранан аан дойду барыта айманна. Эппит тылын чиҥэтэн, Иран аттыгар баһаам киһилээх аармыйатын муста. Госсэкирэтээрэ Марко Рубио дааннайынан, Иран таһыгар 30–40 тыһ. Эмиэрикэ байыаннайдара бааллар.

Иран Холбоһуктаах Штаттары кытта иирсээн үһүс түһүмэҕэр тиийбитин этэн туран, бэйэтин көмүскэнэргэ бэлэмин, саба түһүү буолар түгэнигэр “соһуччу” охсууну оҥорорун кэрэйбэтин биллэрэр. Евросойуус идэтинэн АХШ-ка хос моонньох буола түстэ, Исламскай өрөбөлүүссүйэ харабылларын куорпуһун (КСИР) террористическай тэрилтэнэн ааттаата. КСИР диэн тугуй диэтэххэ, Иран аармыйатыттан туспа, аятоллаҕа быһаччы бэринэр куорпус. Байыаннай, эрэспиэскэлиир үлэлээҕин таһынан, балачча ыйааһыннаах бэлитиичэскэй, экэнэмиичэскэй сабыдыалы оҥорор кыахтаах. Онон Европа КСИР-ы террористическай бөлөҕүнэн биллэриитэ, Иран байыаннай-бэлитиичэскэй элиитэтин Эмиэрикэ дьууктуура сөптөөх диэн эппитигэр тэҥнээх. Иран тас дойдуларга дьыалаларын миниистирэ А. Аракчи Евросойуус бу быһаарыныытыттан улаханнык өһүргэннэ: “Өскөтө КСИР ИГИЛ-ы, атын террористическай бөлөхтөрү кытта сэриилэспэтэҕэ буоллар, европеецтар билигин ИГИЛ-ы кытта Европа уулуссаларыгар охсуһа сылдьыа этилэр. Европеецтар тугу да сыаналаабаттар, сотору бу сыыһаларын билиниэхтэрэ диэн эрэнэбин”, — диэбит. Итиэннэ эппиэт быһыытынан Иран парламенын спикерэ Мохаммад Багер Галибаф Евросойуус дойдуларын сэбилэниилээх күүстэрин бэйэлэрин “террористическай тэрилтэлэринэн” биллэрдэ.

Утары турсууттан Аан Илиҥҥэ чуоҕуһан олорор судаарыстыбалар эрэйи көрдүлэр, биир өттүнэн Трампы “уоххун-кылыҥҥын уҕарыт, иккис өттүнэн Ираны өрө барыма” диэн ааттыы сатыыллар. Бу күннэр көрдөрөллүнэн, АХШ бэрэсидьиэнэ буомбалыы охсорго ыксаабат, дипломатическай өттүнэн дьыаланы оҥорсорго бэлэм. Оттон Иран үрдүкү лиидэрэ Али Хаменеи Эмиэрикэ этэринэн оҥоһуллар сөбүлэһиини дипломаттара түһэрсэрин көҥүллүүрэ биллибэт.

 

Турцияттан — Омаҥҥа

Онон, олунньу 6 күнүгэр Стамбулга Катар уонна Оман тиксиһиннэриилэринэн, АХШ бэрэсидьиэнин анал киһитэ Стив Уиткофф уонна Иран тас дьыалаҕа миниистирэ А. Аракчи көрсүөхтээхтэр этэ. Tһe New Үork Times дааннайынан, Трамп күтүөтэ Джаред Кушнер, ону тэҥэ Турция уонна Египет үрдүкү рангалаах чунуобунньуктара кыттыахтаахтара. Онон “муус хамсаата” дииллэр даҕаны, билиҥҥитэ туох да диэн этэр кыах суох. Axios порталга эппиттэринэн, олунньу 6 күнүгэр буолуохтаах Стамбуллааҕы кэпсэтиилэри Тегеран туруорсан Омаҥҥа көһөртөрдө. Эбиитин Египет, Катар, Саудовскай Аравия, онтон да атын арабскай дойдулар дипломаттара кытталларын утарар.

 

Арассыыйа-Украина ыккардыгар бара турар кэпсэтиилэр саҥа түһүмэхтэрэ ааспыт өрөбүлгэ буолуохтаах этэ. Ол гынан баран, Донбасс уонна Запорожскай АЭС боппуруостарынан
Киев сөбүлэһиигэ барбат санаалааҕын эттэ.

 

Бу утары турсууга Вашингтон дипломатия күүһүнэн дьыаланы быһаарсыан баҕарар, Ирантан ядернай уонна баллистическай бырагырааматын букатыннаахтык сабарын, союзниктарын өйүүрүн тохтоторун ирдиир. Оттон Тегеран дойду национальнай интэриэһэ тутуһуллар буоллаҕына, АХШ-ы кытта көнө сүрүннээх, тэҥ бырааптаах кэпсэтиилэргэ бэлэмин этэр. Ядернай сэптэн аккаастанар уонна ураны байытыытын 60‑тан 20 бырыһыаҥҥа диэри аччатар санаалаах. Иран үрдүкү лиидэрин сүбэһитэ Али Шамхани “АХШ киэбирбэккэ киһилии усулуобуйаны эттэҕинэ, “аан алдьархайы туоратар эрэл” баар диэн этэр.

Стамбуллааҕы кэпсэтиилэр буолаары турдахтарына, олунньу 3 күнүгэр CBS News суруйарынан, Ормузскай силбэһиигэ АХШ танкерын Иран сэбилэниилээх катердара, биһиги «уубутугар» көҥүлэ суох киирдиҥ диэн соһон илдьэ бара сыспыттар. Ону истээт балаһыанньаны быһаарса АХШ эсминеһэ кэлэн танкеры арыаллаан, силбэһииттэн таһаарбыт. Ормузскай силбэһии Персидскэй хомоттон Индийскэй байҕалга тахсар соҕотох сир, манан ньиэби таһар буоланнар, аан дойду экэниэмикэтигэр улахан суолталаах. Силбэһиини сүрүннээн Иран уонна Оман хонтуруоллууллар.

 

Саҥа дуогабар оҥоһулуннар ханнык

Олунньу 5 күнүгэр стратегическай сэрии сэбин туһунан дуогабар (ДСНВ) болдьоҕо бүттэ, Арассыыйа уһатарга бэлэмин үрдүнэн Холбоһуктаах Штаттар ууну омурдан баран олороллор, “ээх” да, “суох” да диэбэттэр. Онон 1972 сыллаахтан аан бастаан Арассыыйа (урукку ССРС) уонна АХШ стратегическай ядернай күүстэрин хааччахтыыр дуогабардарыгар илии баттаммата. Ол аата, биир өттүнэн, мантан антах ядернай сэрии сэбин оҥорууга, ыскылаакка сытар боеголовкалары туруорууга ханнык да хааччах суох буолар. Вашингтон бэйэтэ итинниккэ баран иһэн, атын дойдулары, чуолаан Ираны ядернай бырагырааматын күүһүнэн тохтотторо сатыыра иһэ истээх дьыала буолан тахсар.

Иккис өттүнэн, докумуон эргэрбит буолуон сөп: саҥа сэрии сэптэрэ оҥоһулуннулар, ядернай «кулууп» кэҥиир. Кытай ол докумуоҥҥа эмиэ илии баттаһарга бэлэм.

Ол гынан баран, Трамп бүтэһик түгэҥҥэ илии баттаабатаҕына, эмиэ биир аан алдьархай үөскүүр төрүөтэ тахсан кэлэр. Reuters ааҕыныстыба этэринэн, уота суох сэрии кэмин саҕаттан аан бастаан “өйө-төйө суох ядернай сэбилэнии” барыан сөп.

 

ХААРТЫСКА: COMMONS.WIKIMEDIA.ORG