Аҕатын аатыгар сүгүрүйүүтүн, ытыктабылын бэлиэтин толордо

Орто дойдуга олох баарын тухары үрүҥ, хара алтыһыытын курдук эйэлээх олох элэккэй тыынын өһөгөйдөөх күүс күөйэр-хаайар тыына  одурууннаах олох туонатыгар көрсүһүннэрэр түгэннэрэ мэлдьи бааллар.

Дьэ оннук түгэннэргэ үтүө санаанан өһүллүбэт өһүөлүү куйахтанар, абыраллаах, көмүскэс санаанан хамсаабат акылааттыы туруулаһар ийэ дойдуга бэриниилээх дьоннор эрэллээх эркин буолаллар. Бу хаачыстыба оҕо эрдэхтэн иитилиннэҕинэ, оҕо эрдэхтэн иҥэрилиннэҕинэ дойдубут көмүскэллээх буоларыгар эрэл санаа өссө күүһүрэр. Хорсун быһыы-майгы,ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу, көмүскүүр-харыстыыр, хараанныыр диэн өйдөбүл хас биирдии киһиэхэ сыһыаннаах, ол эрэн  ханныгын да иһин бастаан өйгөр эр дьон, уолаттар киирэллэр.  Инньэ гынан иитэр-үөрэтэр эйгэҕэ эр дьон уһуйааччылар, учууталлар оруоллара, суолталара сүрдээх улахан. Бу чааһыгар Хатас орто оскуолата суруллубатах сокуонунан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллибитинэн хаһан даҕаны тутахсыйбатаҕа. Күн бүгүн 80 учуутал баар эбит буоллаҕына, онтон 28 эр киһи. Никифоров Петр Андреевич били нуучча өс-хоһооно  этэринии “где родился, там пригодился” диэххэ сөп. Төрөөбүт төрүт нэһилиэгин оскуолатыгар үлэлээбитэ номнуо 19 сыл буолбут. Бу сылларга буһууну-хатыыны баран эргиччи өттүттэн сайдыылаах-үүнүүлээх оҕону иитэр туһугар уруок биэрээччи эрэ учуутал буолбакка, уруоктан салгыы онно бэриллибит сатабылы, өйдөбүлү тириэрдэргэ,олоххо туттарга салгыы үлэлиэххэ-хамсыахха, айыахха-тутуохха диэн санаанан табыллыбыт, таба тайаныллыбыт бырыайыактардаах. Ол курдук уонча сылга тохтообокко ыытыллар “Армияҕа биир күн”, “Военно-полевой лааҕыр” өссө былырыыҥҥыттан ыла  чуолаан куттал суох буолуутун уонна көмүскэллээх буолуу хайысхатыгар “Спартакиада школьников”, онно патриотическай тиэмэҕэ дакылааттардаах  үлэни ылсан баран ыһыктыбакка ыытар буолан үтүө түмүктэр таһымнара өрөспүүбүлүкэбит эрэ иһигэр буолбатах. Ол курдук “Динамо” уопсастыба өрөспүүбүлүкэттэн 4 учуутал 3 оҕо ахсааныгар киирэн Арассыыйа таһымнаах наҕараада туппута. Дьэ бу курдук сыаллаах-соруктаах, дьэҥкэ суоллаах үлэ-хамнас биир чыпчаал санаата Хатас орто оскуолатын  куттал суох буолуутун уонна көмүскэллээх буолууга иитэр-үөрэтэр  анал хоһугар (кабинетыгар) Афганистан сэриитин бэтэрээнигэр, “Хорсун санаатын иһин” диэн буойун-саллаат саамай сыаналанар мэтээлин хаһаайынын, үтүө киһи Никифоров Андрей Петрович аатын иҥэриини ситистэ. Андрей Петрович саха киһитин сиэринэн сүрдээх сэмэй буолан хорсун быһыытын туһунан хаһан даҕаны ыһа тоҕо кэпсээбэтэх, ол да буоллар кинини өйдүүр, кинини кытта бииргэ сылдьыбыт бэтэрээннэр кини ураты хорсун санаатын, өй-санаа өттүнэн ханнык даҕаны түгэҥҥэ тохтоон туран хаалбатын билигин даҕаны холобур оҥостон кэпсииллэр. Онтон эйэлээх олоххо Андрей Петрович салайар талаанын, сырдык ыра санаатын, түмэр-сомоҕолуур дьоҕурун ахтар-билэр дьон элбэхтэр.   Маны кытта тэҥҥэ   Петр Андреевич салайар “Хорсун санаа” кулуубун стендэтин арыйдылар. Бу түгэҥҥэ бу үтүө санааны, кэскиллээх хамсааһыны өйөөбүт, өйдөөбүт Слепцов Николай Владимирович салайар оскуола кэлэктиибин махталынан саныаххайыҥ. Онтон бу бэлиэ тэрээһини Петр Андреевич кэргэнэ Виктория Петровна, ийэтэ Федора Дмитриевна, бииргэ төрөөбүт быраата Андрей Андреевич, аймах-билэ, доҕор-атас дьон халыҥ хамаандата бары кыттыһан ымпыгар-чымпыгар тиийэ барытын суоттаан-учуоттаан үп-харчы хомуйан ыыттылар. Хомуллубут үп-харчы кулууп оҕолорун форматыгар, стендэ оҥоһуллуутугар тиийбит. Ону таһынан дьиэ-кэргэн көмөтүнэн сахалыы сандалы остуол, көмө-тирэх буолбут дьоҥҥо махтал суруктар, бэлэх-туһах туттарылынна. Манна ордук махталлаах буолуу түгэнин тоһоҕолоон бэлиэтиэм этэ. 100 сааһын ааспыт улуу сэрии кыттыылааҕа Трофим Слепцов уһун үйэлэнии, дьоҥҥо-сэргэҕэ убаастабылы ылыы, дьоһун олоҕу олоруу биир саамай наадалаах өрүтэ – махталлаах буолуу диэн бэлиэтиир. Кырдьык да оннук, махтаныахтаахпыт күн аайы саҥа күн саҕаланарыттан, биһигини тулалыыр эйгэбитигэр, өйүүр-өйдүүр дьоммутугар уо.д.а. Махталлаах киһи ырытар, анаарар, сыаналыыр. Бу курдук этэн туран Петр Андреевичтыын кэпсэтиибит маннык буолла.
“Аҕам аатын үйэтитии туһунан арахсыбат санаам, сыалым-соругум буолбута хас да сыл буолла. Бу санааҕа, бу идеяҕа  уонунан сыл үлэлээбит уопутум, билиим-көрүүм тириэртэ. Саха ньоҕой буолан (мичээрдиир) ылыммыт санаабын бар дьонум көмөтүнэн олоххо киллэрдибит.

Аны миигиттэн ирдэнэрэ дьон итэҕэлин түһэн биэрбэккэ ылбыт кирбиилэрбиттэн сүппэккэ салгыы олох устун айан буолар.  Кылаас салайааччытын быһыытынан ураты кылааһым оҕолорун сайын аайы уончалыы хонукка телефона, интэриниэтэ суох  айылҕаҕа илдьэ сылдьабын. Онно астарын-үөллэрин бэйэлэрэ астаан, уоттарын оттон, ууларын баһаллар, балыктыыллар уо.д.а. Биллэн туран ол тухары кини аттыларыгар сылдьабын, көрөбүн-истэбин, ыйабын-кэрдэбин. Ол уон хонук тухары оҕолор харахха быраҕыллар гына уларыйаллар, түмсүүлээх буолаллар, айылҕаны иһиллии, көрө, ырыта, тэҥнии үөрэнэллэр, бэрээдэктэнэллэр, сааһыланаллар. Күнү быһа саастарыгар сөптөөх ноҕуруусканы сүгэр араас элбэх тургутууну ааһаллар, киэһэтин кутаа тула олорон ыллыылар (ырыа бөҕөтүн билэллэр), киэһээҥҥи дьуһуурустубаҕа кэлбит аҕалыын тугу эмит гыналлар — сыал ыталлар, викторинаҕа эппиэттииллэр уо.д.а”.
Дьэ көрөргүт курдук, бу манна төрөппүт оҕолуун сыһыана кытта учуоттаммыт.  Аны туран Хатаска сылын ахсын ыытыллар «Байанай күрэҕин» саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ. Бу күрэх  Дьокуускай киэҥ уораҕайыгар баар 8 уокурук, 7 пригород иһигэр Хатас аатын ааттатар аныгылыы муодунайдык эттэххэ «брендовай»  тэрээһиммит буолар. Бу сыллар тухары  тохтообокко баран бэйэтэ туһугар туспа холбоһук, түмсүү буола улаатта. Бэйэтэ туһугар туспа сулустардардаах, уос-номоҕор сылдьар уолаттардаах. Бүтүн Сахабыт сирин ааттаахтара мустар «Байанай» күрэҕэр рекордсменнар бааллар. «Аан бастаан оскуола боруогун атыллаан физкультура уруогар үөрэтэр оҕолоргуттан билиҥҥи оҕолоруҥ уратылаахтар дуо?» – диэн ыйыппыппар эппиэтэ маннык: «Ураты бөҕө буоллаҕа. Бастатан туран билиҥҥи оҕолор дьиэ оҕолоро, кинилэри таһырдьа тахсан кыһыннары-сайыннары тиритэ-хорута, тоҥо-хата таһырдьа сылдьалларын көрбөт кэриэтэ буоллубут. Биричиинэтэ – интернет илимигэр иилистии, телефоҥҥа, планшетка  баайыллыы. Таһырдьа уруок, дьарык  буолла да дьэ ыспыраапка бөҕө, быһаарыы сурук бөҕө. Аны билигин урукку курдук муус ылыыта, хаар күрдьүүтэ, хотон көрүүтэ, мас хайытыыта, оһох оттуута, от үлэтэ суох. Ону суохтаппат туһугар оҕо эт-хаан өттүгэр сайдарын туһугар төрөппүттэр ордук чуолаан аҕалар үлэлэһиэхтэрин, дьарыктаныахтарын наада. Дьэ кырдьыга да оннук хартыына баар. Этэргэ дылы үйэ боппуруоһа, үйэ кыһалҕата. Бу боппуруос  учууталлар эрэ буолбакка саамай маҥнайгынан биһигини төрөппүттэри, эбээлэри-эһээлэри долгутуохтаах. Биһиги дьолбутугар Хатаска оҕону алаадьы курдук эргитэ сылдьан сайыннарарга усулуобуйа баар – сүрүн оскуоланы таһынан спортивнай оскуола, музыкальнай оскуола хореографията.  сүрдээх интэриэһинэй, анал үктэллэринэн сайдар-үүнэр, быстыбат систиэмэнэн төгүрүк сыл тохтообокко үлэлиир проектаахтар. Ол чэрчитинэн сайыҥҥы сынньалаҥҥа  учууталлар уоппускаттан тутулуга суох үлэ туһа диэн, үтүө түмүк туһа диэн лааҕырдары, сплавтары аһан үлэлииллэрэ-хамсыыллара хайҕаллаах суол.  Петр Андреевич  өр сыллаах үлэтин сааһылаан, наардаан көрдөҕүнэ физкультура уонна кини салайар куттал суох буолуутун уонна көмүскэллээх буолууга иитэр-үөрэтэр    кабинетын үлэтэ оҕоҕо бэрээдэктээх буолууну, эт-хаан, өй-санаа     өттүнэн  тэҥ сайдыыны,  бэйэҕэ эрэллээх буолууну биэрэр.  Кини этэринэн эт-хаан өттүнэн сайдыылаах бэйэтин кыанар, сатыыр киһи өйө-санаата киэҥ, чэбдик туруктаах, чөл олохтоох кыраны-кыамматы, кырдьаҕаһы өйүүр-убуур, көмөлөһөр. Кырдьыга да оннук.  Киһи барыта математик, химик, физик эбэтэр тыл үөрэхтээх буолбат, ол эрэн киһи барыта чөл олохтоох, чэбдик, чэбэр, сэргэх,  буолара олох уталыйбат сокуона. Дьэ ити курдук дойдуга бэриниилээх буолууну иитиигэ биир дьоһун хардыы оҥоһулунна, үтүө киһи аата үйэтилиннэ. Петр Андреевичка уонна кинини өйөөччүлэргэ, бииргэ буолааччыларга эрэлбит улахан.

Наталья Руфова, Хатас