Айар куттаах үтүөкэннээх киһи

Дьоһун сааска  кэлэн баран, ону-маны анааран көрдөххө, ааспыт түгэннэр, кэмнэр ааспыттарын кэннэ кими кытта, ханнык кэмҥэ алтыспыккын ыараннатан, ыйааһынна ууран, сыана биэрэн туран ахтар буолар эбиккин. Онон хас биирдии тылым бу сурукка  дьин чахчыны ыйаллар.

Үөлээннээҕим Гавриил Иннокентьевич Адамовы кытары эдэр эрчимнээх кэмнэрбитигэр  тус-туһунан улуустарга, тэрилтэлэргэ үлэлээбит буолан,  олох чугастык билсиспэтэхпин да  иһин, кэлин Саха Өрөспүүблүкэтин Култууратын министиэристибэтигэр үлэлии сылдьан,  бииргэ алтыспыт кэмнэрбэр, доҕордоспут, элбэхтик эн-мин дэспит өйдөбүллэрбэр олоҕуран, бүгүн эн тускар дьиннээх махтанар тыллары суруйабын.

Мин кинини Саха сирин сайдыытын туһугар араас таһымнаах тэрилтэлэргэ,  араас дуоһунастарга дьаныардаахтык уонна дьулуурдаахтык үлэлээн, бэйэтин үтүө аатын  олох суолугар өрөгөйдөөхтүк өрө тутан иһэр киһинэн ааҕабын.

Гавриил Иннокентьевичка быһа сыана биэрэр буоллахха,   кини олоҕун суола үөһээҥҥи Айыылар быһаарыыларынан,  бэйэтин киинин түһэрбит дойдутугар — төрөөбут  Чурапчытын  улууһун сайдыытыгар үтүө суобастаахтык үлэлээн-хамсаан  киллэрбит  кылаата,  үлэҕэ сыһыана, олоххо  сахалыы көрүүтэ, үөрүйэҕэ, санаатын күүһэ, үгүһү үйэлээҕи оҥорон кэлбит олоҕо,  улуус эдэр көлүөнэ  дьонугар киэн туттуу санаатын күүһүрдэр, үлэҕэ бэриниилээх буоларга үөрэтэр, холобур буолар.

Онтон киһи быһыытынан үтүөнэн эрэ ахтыахха сөп. Ол курдук,  Гавриил Иннокентьевич ханнык баҕарар киһиэхэ, дуоһунаһыттан,  чыыныттан-хааныттан тутулуга суох,  биир тэҥҥэ сыһыаннаһар, үөһээнэн көрөн ааспакка барыларыгар үтүөнү эрэ саныыр үтүө майгылаах киһи.  Оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар, эдэри кытта эдэр, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас,  холку, олохтоох тыллаах-өстөөх.  Үтүө-мааны ыал туллубат тутааҕа, эрэнэр тирэҕэ-эркинэ, дьон сэргэ ытыктыыр  дьоһун киһитэ буолар.

х х х

Кини 2015 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин  Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Гавриил Иннокентьевич-Сайдам куорат эҥэр  үлэлээбит кэмнэригэр  даҕаны, билигин даҕаны  тыа сириттэн ситимин быспакка, тыа дьонун олоҕун-дьаһаҕын мэлдьи кэтээн көрөр, онно буолар уларыйыылар дьон олоҕор дьайыыларын анааран,   толкуйун, бэйэтэ этэринэн, алта уон сааһын өҥөйөн баран, баара батарбакка кынаттаах тылларынан дьүөрэлээн айбыт хоһоонноругар олус хомоҕойдук хоһуйбута, сэһэннэригэр   сэһэргээбитэ.

Кини суруйуулара үксэ сиэргэ-майгыга, оҕо иитиитигэр, тыа сирин олоҕор-дьаһаҕар, инники сайдыытын тускулларыгар ананаллар.

Ол курдук поэзия хайысхатыгар этэҥҥэ олох түһэ диэн сиэрийэ толкуйдаан,  “Үтүө баҕа санаам миэнэ”, “Олох, таптал… арыгы”, ”Оҕо төрөппүт дьоло” кинигэлэри 5-8 тыһыынча ахсаанынан бэчээттэппитэ, ааҕааччылар хамаҕатык атыыласпыттара.  Оттон прозаҕа: “Быыбар, быыбар…” “Хаһан итэҕэйэллэр бу?”,  “Дьыбардаах дьылҕа”, “Таптал уонна дьүккүөр” диэн түөрт сэһэнэ тахсыбыта.

Гавриил Иннокентьевич поэзияҕа сүрүн ситиһиитинэн “Сиэри тэпсии – аньыыга тиэрдии”  диэн дьиксинии-дьүһүйүү поэмата буолар диэтэхпитинэ,  улаханнык сыыстарбаппыт буолуо. Бу айымньыга Орто дойду айыллыаҕыттан киһи-аймах уонна тулалыыр айылҕа биир кэлим тутулуктаахтарын, бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээхтэрин, киһи айылҕа оҕото буоларын, ол гынан баран,  киһи диэн  “харамай”  аһара сайдан, кыаҕа улаатан истэҕин аайы, бас бастах барыыта, бардам быһыыта үксээн иһэриттэн куттаныыны, сэрэхэдийиини үөскэтэрин   бопсор күүһүнэн сиэр-майгы, чиэс-суобас буолуохтааҕын тоһоҕолоон көрдөрөр.

Сайдам “Аар айылҕабытын айгыратар дьайыылар уҕараабаттарын, көҥүл айбардааһын улаатарын уодьугуннаабат буоллахха, Ийэ Айылҕабыт  уордайан тураарай, адьас уһукка тиийдэҕинэ иэстэһээрэй?! диэн  дьүһүйүүтүн П.А.Ойуунускай  аатынан Саха академическай тыйаатырын сынарыыһа Зоя Попова “Үтүө баҕа санаам миэнэ” диэн ааттаан,  бэрт сонуннук көрөн,  бэйиэт тылларынан үс түһүмэхтээх дьүһүйүү-испэктээк сценарийын суруйда. Бу сценарийынан киһи дууһатынан чугастык ылынарыгар суругунан эрэ буолбакка, тыйаатыр сыанатыгар  туруораллара буоллар,  дьон-сэргэ ортотугар улахан сэҥээриини ылыа этэ дии саныыбын.

Сайдам поэзияҕа эрэ ситиһиилэринэн муҥурдаммакка,  литература атын хайысхаларыгар хоһууннук киирбитэ. Бэчээттэммит айымньылара икки арамаан: «Атаҕастабыллаах кырдьык» (2023с.), “Дьылҕа оҥоһуута…” (2025 с.) уонна ити үөһээ ахтыбыт түөрт сэһэним ааҕааччылар киэҥ  сэҥээриилэрин ылбыттара.

Ону тэҥэ,  суруллан баран бэчээккэ тахсалларын кэтэһэр айымньылардаах.

«Кэмнэр күөттэһиилэрэ” диэн трилогия арамаан бастакы кинигэтэ “Сэргэх кэм”, иккис кинигэ “Өрүкүйбүт кэм”, үһүс кинигэ “Буккуллубут кэм” диэн айымньытыгар Л.И.Брежнев, М.С. Горбачев, Б.Н. Ельцин ыыппыт бэлиитикэлэригэр  саха тыатын сирин олоҕор ити кэмнэр араас арыттаһыыларын сыаналааһын сэһэргэнэр.

“Барахсаттар” диэн сэһэн Чурапчы оройуонугар  ХХ үйэ 50-с сылларыгар үлэлии кэлбит эдэркээн нуучча кыргыттарын туһунан айымньы суруллубута ыраатта да, бэчээккэ тахса илик.

Дьэ, бу аҕам сааһыгар үктэммит киһи холугар балачча элбэх ындыы буолар.

Саха дьонугар биллэр-көстөр бэйиэт, прозаик, суруналыыс Борис Павлов-Кэм   бэлиэтээһининэн,  саха литературатыгар сэбиэскэй кэм,  ордук уларыйыы-тэлэрийии ухханыгар оҕустарыы кэмин сырдатар бастакы арамаанынан Елена Слепцова-Куорсуннаах “Аан талҕа” айымньытын ааттыахха сөп. Ол кэннэ  Иннокентий Иванов “Чуумпу Бүлүү” бөдөҥ арамаана тахсан дьону-сэргэни сэргэхситтэ.

Бу кэнниттэн саха норуотун икки алдьархайдаах аймалҕанын  ааспат-арахпат сырҕан бааска кубулуйбут, үгүс өлүүлээх-сүтүүлээх аан дойду 2-с сэриитэ бара турдаҕына,   1942 сыллаахха Чурапчы холхуостарын хоту улуустарга көһөрүүнү кытта, Бүлүү гидростанциятын муоратын сиэртибэтэ  буолбут Садын  нэһилиэгин сирэ-уота, Туой Хайа сэлиэнньэтэ  уу анныгар тимирдиллибитин – улахан атаҕастабыл, баттабыл ыар тыыннаах дьаһаллар түмүктэригэр үйэлэргэ олорбут дьон түөлбэлэриттэн үүрүллэллэрин туһунан дьүөрэлии тутан Сайдам суруйбут “Атаҕастабыллаах кырдьык”  диэн арамаана буолар.

Сайдам бу арамааныгар сүрүн дьоруойдарын өй-санаа өттүнэн туруктарын толору арыйар.  Баай, тиийимтиэ тупсаҕай тылларынан ааҕааччы дууһатын кылын таарыйар гына тиэрдэр. Суруйар тиэмэтин дириҥник билэрин  уонна ити кэмнэргэ баар дьону-сэргэни  сөптөөхтүк анааран суруйбутун бэлиэтиэххэ  сөп. Ол туоһутунан бу сонун айымньыны  ааҕааччылар, кууран-хатан турбут Сир Ийэ ардах уутун иҥэринэрин курдук,   хамаҕатык атыыластылар.

Манна эбэн, саха норуотун биир саарына, үтүө киһи, биһиги кэккэбититтэн бу былырыын барбыт Шишигин Егор Спиридонович бэлиэтээһинин ахтан аһарар тоҕоостоох дии саныыбын: “…Саха литературатыгар биир бөдөҥ айымньы – “Атаҕастабыллаах кырдьык” диэн арамаан таҕыста…”

Сайдам аны литература биир уустук хайысхатыгар драматургияҕа үлэлии сылдьара киһини сэҥээрдэр.

Бастакы бүтэрбит испэктээгэ —  Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр  сэбиэскэй тутулу тэрийиигэ уонна бөҕөргөтүүгэ сүҥкэннээхэй кылаатын киллэрбит, Саха Совнаркомун 4-с бэрэссэдээтэлинэн, Москваҕа өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит, Чурапчы Арыылааҕын киһитэ Винокуров Иван Николаевич туһунан. Ити пьесаны чурапчылар быйыл саас сыанаҕа таһаараары бэлэмнии сылдьаллар.

Маны таһынан сэбиэскэй кэмҥэ Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын үлэтин киэҥник сайыннарбыт, Таатта оройуонугар сопхуос  дириэктэринэн үлэлээбит, элбэх уордьаннаах, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата Жирков Семен Гаврильевич туһунан, чуолаан баайы-дуолу дэлэтиигэ, тыа дьонун үлэҕэ түмүүгэ холобурдаах үлэтин туһунан пьеса сурулунна. Таатта улууһун норуодунай тыйаатыра сэҥээрэрэ наада этэ. Аныгы үйэҕэ тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр чахчы да кыайыы-хотуу баарын холобур быһыытынан көрөөччүлэргэ таһаараллара буоллар, тыа сирин үлэһит дьоно сэҥээриэ, үлэҕэ-хамнаска сэргэхсийии да ырааҕа суох буолуо этэ.

Билигин Сайдам үһүс испэктээгин —  С.С.Яковлев-Эрилик Эристиин туһунан  суруйа сылдьар, кэлэр 2027 сылга суруйааччы 135 сыллаах үбүлүөйүн көрсө.

Кини ааптар быһыытынан үгүс улуустарга сылдьар. Манна ааҕааччылары кытта көрсүһэр, тыа сирин билиҥҥи олоҕун түбүктэрин, кыһалҕаларын ырытыһар. Сүрүн болҕомтотун төрөппүттэри кытта көрсүүгэ, оҕону аныгы кэм эридьиэстэрин ырыта, ону хайдах аахса учуоттаан иитиигэ элбэх сүбэ-хоһооннорун сүнньүнэн лиэксийэлэри ааҕар.

Кини талааннаах суруйааччы буоларын быһыытынан,  суруйбут айымньылара мэлдьитин дириҥ ис хоһоонноохторунан, улахан ис хоһоонноох боппуруостары көтөҕөллөрүнэн уратылаахтар. Ол иһин,  кини айымньыларын хас биирдии киһи, дьон-сэргэ олус интэриэһиргээн, умсугуйан, болҕойон ааҕар, билсэр, сүбэлэһэр, ырытар уонна дьүүллэһэр.

х х х

Гавриил Иннокентьевич 2008 сылтан Үөрэҕирии сайдыытын уонна билиини үрдэтэр институтка үлэлээбит сылларыттан  өрөспүүбүлүкэбит  Ил Дархана А.С.Николаев  тыабыт сирэ сайдыытыгар туһуламмыт анал Ыйааҕын олоххо киллэриигэ “Дэриэбинэ дьылҕата – норуот дьылҕата” диэн кэлим бырайыактаах, ол иһигэр 8 биирдиилээн бырайыактар бааллар. Билигин “Сир саҥа хаһаайына — кылаас” бырайыага олоххо киирэригэр үлэлэһэр.

Бу хайысхаҕа улуустар уонна өрөспүүбүлүкэ  тустаах  салалталарын  кытта сүбэтэ-амата өйөбүлү ыллар ханнык диэн, биһиги, үөлээннээхтэрэ, баҕабыт баһаам уонна онно эрэнэ саныыбыт.

Гавриил Иннокентьевич улуус, Саха сирин сайдыытыгар үтүө суобастаахтык үлэлии-хамсыы сылдьаргыт, үлэлээн киллэрбит сүдү кылааккыт, үлэҕэ сыһыаҥҥыт, олоххо  сахалыы көрүүгүт-үөрүйэххит, санааҕыт күүһэ, үгүһү үйэлээҕи оҥорон кэлбит олоххут  улуус эдэр көлүөнэ  дьонугар киэҥ туттуу санаатын күүһүрдэр, үлэҕэ бэриниилээх буоларга үөрэтэр, холобур буолар.

Мин киниэхэ киһи быһыытынан махталым, суруйааччы быһыытынан сөҕүүм сыл-хонук аастаҕын аайы өссө күүһүрэн, чиҥээн иһэр.

Гавриил Иннокентьевич оҕолоругар: Андрейга (биэнсийэҕэ олорор федеральнай судьуйаҕа),  кыргыттарыгар Зояҕа (Москватааҕы судаарыстыбаннай лингвистическай университет үлэһитигэр), Мотяҕа (Дьокуускайга МОСЭНЕРГО үлэһитигэр), Надяҕа (3 поликлиника үлэһитигэр),   кинилэр дьиэ кэргэттэригэр доруобуйаны, ситиһиилээх үлэни, иллээх-эйэлээх олоҕу, ыччаттарыгар үтүмэн үтүөнү баҕарабын!

Биһиги, үөлээннээхтэрэ, тус бэйэтигэр  Сахабыт сирин алмааһын курдук кытаанах доруобуйаны, өссө даҕаны уһуннук олох үөрүүтүн, дьолун билэригэр, ыалдьары билиммэккэ, этэҥҥэ, сэргэхтик олороругар баҕарабыт.

Эһиги аймах дьону  Yрүҥ Айыылар алгыы, арчылыы, көрө-истэ, көмүскүү, харыһыйа турдуннар диэн баҕа сана бастыҥын аныыбыт.

80 сааһын туолар үөлээннээхпэр Гавриил Иннокентьевичка-Сайдамҥа  ис сүрэхтэн тахсар тылларбыт, баҕа санаабыт барыта барҕара туолуохтун, алгыспыт үтүөтэ, санаабыт сырдыга эһиэхэ тиийиэхтин диэн алгыспын тиэрдэбин!

Иван Иванович НАУМОВ,    сэбиэскэй-бартыыйынай үлэ бэтэрээнэ, өр сылларга култуура министирин бастакы      солбуйааччытынан, Опера уонна  балет тыйаатырын дириэктэринэн, Муусука Үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбитэ.