Амма Аччыгыйа: “Сүрдээх үчүгэй олоҕу олорбут эбиппин…”

Быйыл саха норуодунай суруйааччыта, икки Үлэ Кыһыл Знамятын, Норуоттар Доҕордоһууларын, икки «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара, САССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Дьокуускай куорат ытык киһитэ Николай Егорович Мординов-Амма Аччыгыйа төрөөбүтэ 120 сыла буолла.

Тохсунньу 15 күнүгэр П. Ойуунускай аатынан Литэрэтиирэ түмэлигэр норуот тапталлаах суруйааччытын ахтар-саныыр дьоро киэһэ буолан ааспыта. Николай Егорович киһи киэнэ кэрэмэһэ, айар үлэтинэн уһулуччу талааннаах суруйааччы, дьон таптыыр, итэҕэйэр, сүгүрүйэр, холобур оҥостор киһитэ этэ. Оттон кини дьиэ кэргэнэ, чугас дьоно кимнээҕий? Кини оҕо сааһын, төрөппүттэрин туһунан “Сааскы кэм” арамааныгар суруйан турар.

Кини бииргэ төрөөбүт бырааттара — философскай наука дуоктара, бэрэпиэссэр Авксентий Егорович, Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, САССР үтүөлээх учуутала Трофим Егорович, балтын Татьяна Егоровна оҕолоро, сиэннэрэ бааллар. Кэргэнэ Любовь Фёдоровна Корнилова (1907–1988) — фольклору хомуйааччы, композитор, хормейстер, педагог Фёдор Григорьевич Корнилов кыыһа. Уола Чаҕыл Николаевич чаҕылхай суруналыыс, суруйааччы этэ, эдэр сааһыгар хомолтолоохтук суох буолбута.

Кыыһа Муза Николаевна Мординова (1935–2022) — педагог, биологическай наука хандьыдаата. 80 сааһын лаппа ааһыар диэри М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка харыс да халбарыйбакка үлэлээбитэ. Кини уолаттара Никита Мординов, Фёдор Обутов бэйэлэрин суолларын булуммут, туспа ыал дьон. Онон Амма Аччыгыйа бэйэтэ көрбүт, бүөбэйдээбит икки сиэннээх, хос сиэннэрдээх. Утум салҕанар.

“Ол уһун айаҥҥа эһээбэр эрэ күөс өрүнэр хочулуоктаах эбит. Онон, эбээм эһээбиттэн ол хочулуогу күн аайы уларсарга күһэллэр эбит. Кэлин иккиэн бииргэ хортуоппуй буһарынар буолбуттарын туһунан эһээм манньыйа кэпсиир буолара”.

Хочулуок холбообута

Оттон эдэркээн, номоҕон бэйэлээх Колялаах Люба хайдах билсэн-көрсөн, харахтарын хайҕаһан, сүрэхтэринэн таптаһан, ыал буолбуттарай?

Федор Обутов, Амма Аччыгыйын кыра сиэнэ: “Мин эбээм Любовь Федоровна Корнилова уонна эһээм Николай Егорович Мординов 1928 сыллаахха ыал буолбуттар. Эбээм Өлүөхүмэ улууһун Кыыллааҕыттан төрүттээҕэ. Кини Ленинградка, оттон эһээм Москваҕа үөрэххэ киирээри, бииргэ айаннаан иһэннэр, аан бастаан борохуокка билсибиттэр.

Ол айаҥҥа эһээбэр эрэ күөс өрүнэр хочулуоктаах эбит. Онон, эбээм эһээбиттэн ол хочулуогу күн аайы уларсарга күһэллэр эбит. Кэлин иккиэн бииргэ хортуоппуй буһарынар буолбуттарын туһунан эһээм манньыйа кэпсиир буолара. Дьэ, онтон саҕаламмыта, үйэ-саас салҕаммыт эдэр саас истиҥ, нарын таптала…

Эбээм Любовь Федоровна Ленинградка Герцен аатын сүгэр институту үөрэнэн бүтэрбит. Дьокуускайга өр сылларга оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолору иитэр тэрилтэлэри сайыннарыыга күүрээннээхтик үлэлээн ааспыта. Дьыссаат элбэх көлүөнэ иитээччилэрин иилээн-саҕалаан үөрэттэрбит, өрө тахсыылаахтык үлэлэппит, бу эйгэ сайдыытын түстүүр систиэмэни айсыбыт, олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ этэ. Саха АССР Үөрэх министиэристибэтин оскуола иннинээҕи үөрэтии методическай салаатын салайааччытыгар тиийэ үүммүтэ.

Эбээм Любовь Федоровна аҕата Федор Григорьевич Корнилов — сахалартан бастакы идэтийбит мусукааннартан биирдэстэрэ, композитор, хормейстер, фольклору хомуйааччы, педагог этэ диэн билэбит. Саха национальнай муусукатын төрүттээһиҥҥэ сүдү кылаатын киллэрбитэ. Любовь Федоровна бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Федора Федоровна Корнилова Венгрия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, салайааччыта (аныгылыы өйдөөтөххө, бэрэсидьиэнэ) Матьяш Ракоши кэргэнэ этэ. Онон эбээм — төрүт-уус үтүөкэн дьон сыдьаана.

«Олохпун түмүктүүрүм чугаһаан сылдьан, олорбут олохпун, үлэбин-хамнаспын эргитэ санаан көрдөхпүнэ, сүрдээх үчүгэйдик олорбут эбиппин. Кими да хобулаабатым, үҥсүбэтим-харсыбатым, уорбатым-алдьаппатым, мөлтөҕү, мөкүнү тарҕаппатым, дириҥэппэтим диэн” эһээм үөрэ, астына былаастаан этэрэ», — диэн кэпсээтэ.

“Хомолтобун хонноҕум анныгар кистиибин…”

Ол да буоллар, Николай Егорович тус олоҕо үүт-тураан буолбатах этэ, ыарахан охсуулары тулуйан, эр санаатынан ону дьоҥҥо биллэрбэт буола сатыыра. “Бэлэм буол” — “Кэскил” оҕо хаһыатын кылаабынай эрэдээктэринэн 50‑тан тахса сыл үлэлээбит Нина Иннокентьевна Протопопова ол туһунан ахтыбыта баар: “Николай Егорович “Бэлэм буолга” үлэлиир сылларыгар тус олоҕор олус ыар кэмнэри аһарбыта, ону сэргэ уопсастыбаннай үлэтигэр-хамнаһыгар үрдүк өрөгөйдөөх түгэннэри эмиэ көрсүбүтэ. Уон сыл иһигэр кыыстаах уол оҕотун, бэйэтэ көрөн-истэн улаатыннарбыт, батыһыннара сылдьар сиэнин уонна күтүөтүн — түөрт чугас киһитин дьиэтин иһиттэн көмпүтэ…

Төһөлөөх да тулуурдаах киһини алларытар, кэбирэтэр ити охсуулар, биллэн турар, Николай Егорович айар уонна уопсастыбаннай үлэтигэр мөлтөтөрдүү сабыдыаллаабыт буолуохтарын сөп эрээри, кини, киһи киэнэ күүстээх санаалааҕа, дууһатын ыар аһыытын тулалыыр эйгэтигэр биллэрбэт, үлэлиир үлэтин мөлтөппөт, санаатын сүдү сүгэһэрин атын дьоҥҥо көлбөрүйбэт туһугар дьулуһара.

Сиэнэ Коля суох буолбут ынырык илдьитэ кэлэр түгэнигэр Күннүк Уурастыырап биһикки кини дьиэтээҕи кэбиниэтигэр баарбыт. Барар-кэлэр сирэ муҥурдаммыт курдук буолаахтаабыта уонна эппитэ: “Ок-сиэ, көрөн турар үөһээ туох да суох буоллаҕа. Эһиги мин аһыыбын аһыы оҥостумаҥ. Доҕотторбун кытта үөрүүбүн эрэ үллэстэр, хомолтобун хонноҕум анныгар кистиир олохпор тутуһар суоллаахпын”, — диэхтээбитэ. Оҕонньорбут төһөлөөх ыар сүгэһэри илдьэ сылдьарын өйдүүрбүт, санньыйар-курутуйар түгэннэрин сүрэхпитинэн да сэрэйэрбит, онон төһө кыалларынан санаатын чэпчэтэ, аралдьыта сатыырбыт.

…Бүтэһикпитин 1994 с. күһүнүгэр, даачаттан киириэхтэрин аҕай иннинэ, балаҕан ыйыгар сылдьыбыппыт. Муза Николаевна Федятыныын бааллара. Дьиэҕэ остуол киллэрэн, ас тардан, чэйдээбиппит, тиэргэҥҥэ ыскамыайкаҕа олорон сэһэргэспиппит. Доҕотторун: Владимир Михайлович-Күннүк Уурастыырабы, Василий Сергеевич-Болот Боотуру, быраатын Авксентий Егоровиһы утуу-субуу сүтэртээн, улаханнык тулаайахсыйбыта. Ол эрээри, “Хайаан да 90 сааспар тиийиэм” диэхтиирэ да, тиийбэтэҕэ…”

Норуот баайа

Саха норуодунай суруйааччыта, үүттэн үрдүн, сүөгэйин холбуйан ылардыы, саха уран, умсугутуулаах тылынан кэрэхсэбиллээх айымньылары суруйан хаалларбыт Николай Егорович Мординов‑Амма Аччыгыйын туһунан элбэх тыл этиллэр да, суруллар да.

Дьыл-хонук дьулурҕатык суккуллан аастаҕын аайы, ити суруйуулар кэм-кэрдии балхааннаах баалыгар сууйуллан-суураллан хаалбакка, өссө ордук күндүтүйэн иһэллэр, норуоппут барҕа баайа буолан түмүллэн, мунньуллан, дьапталҕаланан сыталлар…

(Салгыытын Sakһasire.ru саайтка ааҕаарыҥ).

Ангелина Васильева.
Хаартыскалар: Тааттатааҕы бибилэтиэкэ