Архыып саамай былыргы докумуона ханныгый?

СӨ Национальнай архыыбар хараллан сытар саамай былыргы докумуон ханныгын билэҕит дуо? 

Саамай былыргы докумуон — 1649 сыл олунньу 17 күннээҕи эриллибит сурук (свиток) буолар. Бу докумуон Москубаттан Сибиир бирикээһинэн  Дьокуускай воеводатыгар Д. Франзбековка ыытыллыбыт эбит. Онно Сибиирдээҕи бирикээс ыйааҕынан, Дьокуускай остуруогар «ыраахтааҕы сулууспатыгар» көскө ыытыллыбыт стрелецтэр тустарынан иһитиннэриллэр.

Докумуон ис хоһооно 1648 сыллааҕы Туус бууннааһынын (Соляной бунт) кытта сибээстээх – бу XVII үйэ ортотугар киин куораттарга буолбут саамай улахан өрө туруулартан биирдэстэрэ буолар. Москубаҕа долгуйуулар 1648 сыл бэс ыйын 1 күнүттэн саҕаланан баран, хас да күн устата салҕаммыттара. 1646 сыллаахха тууска үрдүк нолуогу киллэрбиттэрин иһин өрө туруу тахсыбыта.

Бу өрө турууну хам баттааһыҥҥа стрелецтэр сүрүн оруолу оонньообуттара. Бастаан кинилэр норуоту утары барартан аккаастанан, өрө турааччылар диэки буолбуттара. Стрелецтэри уоскутар туһуттан, бырабыытылыстыба кинилэргэ икки төгүл үрдүк хамнаһы эрэннэрбитэ уонна аһынан-үөлүнэн, килиэбинэн төлөспүттэрэ. Бу албастаах ньыма өрө туруу сомоҕолоһуутун алдьатар кыаҕы биэрбитэ. Бууну хам баттааһын кэнниттэн көхтөөх кыттыылаахтары өлөртөлөөн баарбыттара, элбэх киһини көскө ыыппыттара. Дуоһунастарыттан уһуллубут стрелецтэри Саха сиригэр «ыраахтаа5ы сулууспатыгар» ыыппыттарын туһунан бу докумуон туоһулуур.

Эриллибит сурукка XVII үйэ бастакы аҥаарын биллиилээх байыаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, Булгуруйуу кэмин (Смутное время) уонна Михаил Федорович, Алексей Михайлович ыраахтааҕылар салайар кэмнэрин биллиилээх кыттыылааҕа кинээс Дмитрий Мамстрюкович Черкасскай аата ахтыллар.

Черкасскайдар уустара Арассыыйа устуоруйатыгар улахан суолтаны ылаллар. Докумуоҥҥа ахтыллар Дмитрий Мамстрюкович Черкасскай Иван Грозный иккис кэргэнин, черкес омук кыыһа Мария Темрюковна бииргэ төрөөбүтүн оҕото (сиэн быраата) эбит. Кини аата стрелец Федка Софроновы көскө ыытыыны кытта сибээстээн суруллубут. Бу стрелец урут Иван Култашевка – «кинээс Черкасскай киһитигэр» сулууспалаабыт эбит диэн Мира Ким Национальнай архыып докумуоннарыгар олоҕуран, суруйар.