Атыырдары муоһалыыр дрессировщица

Илиҥҥи гороскуобунан, тохсунньу 26 күнүттэн Ат сыла саҕаланар. Дьөһөгөй оҕотун сыла саха дьонугар үтүө эрэ өттүнэн дьайыа диэн эрэнэбит. Саха сылгыны таптыыр, билэр, былыр-былыргыттан муоһалыыр. Сылгыга сыһыаннаах ураты идэлээхтэр бааллар.

Марфа, Сергей Расторгуевтар ааттарынан Саха судаарыстыбаннай цииркэтигэр дрессировщигынан үлэлиир Мария Жиркованы кытта кэпсэттибит. Кини үйэтин-сааһын тухары ыттары, аттары кытта үлэлиир. Урут ипподромҥа үлэлии сылдьыбыта. Онтон цииркэҕэ аттары кытта үлэлээбитэ 20 сыл буолбут.

— Дрессировщик идэтигэр үөрэтэр оскуола суох, — диэн кэпсиир кини. — Ол эрээри, уопуттаах дрессировщиктар, кинологтар маастар-кылаастары, куурустары ыытааччылар, онон бэйэ-бэйэбититтэн үөрэнэн, таһыммытын үрдэтэбит. Урут джигитовка диэн баара, билигин суох, аттары араас трюктарга үөрэтэн, испэктээктэргэ кыттабыт.

— Үлэҥ күнэ хайдах саҕаланарый?

— Күнүм олус эрдэ саҕаланар. 6–7 чааска көньүүһүнэҕэ баар буолуохтаахпын. Аттары ыраастыыбын, таҥыннарабын, кэпсэтэбин, имэрийэбин-томоруйабын. 8 чааска манежка баар буолуохтаахтар. Кинилэргэ хамсаныы булгуччу ирдэнэр, онон чаас аҥаара хаамаллар, сүүрэллэр. Ол кэнниттэн эрэпэтииссийэ саҕаланар. Бөлөҕүнэн да, биирдиилээн да үлэлиибит. 11 чааска бүтэллэр.

Бу кэнниттэн көлөһүннэнэн, киртийэн, хайаан да сылаас уунан суунуохтарын наада. Онтон уулууллар, от сииллэр. Сарсыардааҥҥы хааһылара эбиэс, мюсли буолар. Күнүс дьаабылыка, түөртүүргэ моркуоп сииллэрин сөбүлүүллэр. Киэһэ эмиэ хааһы сииллэр. Онон үлэм күнэ 12 чаас кэриҥэ уһуннаах. Болҕомтону, тулуурдаах буолууну, ураты сыһыаны эрэйэр, чэпчэкитэ суох үлэ диэххэ наада.

— Оттон өрөбүл, уоппуска диэн баар дуу? Арай, ыалдьан хааллаххына? Көмөлөһөөччүлэрдээххин дуо?

— Уу, 20 сыл устата иккитэ “больничнай” ылбытым этэ дуу… Ыалдьар да соло суох. Уоппуска баарын баар, ол эрээри, аттарбын быраҕан, ыраах баран хаалар кыаҕым суох. Миигинэ суох олус чуҥкуйаллар. Онон уоппускабар да кэлэ турабын, аһатабын, күүлэйдэтэбин, оонньотобун, сууйабын-тарыыбын. Икки көмөлөһөөччүлээхпин. Ол эрээри, кинилэр манежка үлэлиир кыахтара суох, тоҕо диэтэр, аттар миигин эрэ истэллэр.

Бары араас майгылаахтар

— 6 аттамматах атыыр баар. Саамай кырдьаҕаспыт Айхал 22 саастаах (киһи сааһыгар таһаардахха, 60 саастаах). Билигин да үлэлиир, тоҕо диэтэххэ, көрүллэр усулуобуйалара үчүгэй буолан, үйэлэрэ уһуур. Оҕонньор 17 сылы быһа цииркэҕэ үлэлээбит буолан, олус өйдөөх, киитэрэй. Ханна холтууралыыры, ханна эбии минньигэһи көрдүүрү бэркэ билэр, дьиҥнээх артыыс.

Фанни Фейс (Нафаня диэн ааттыыбыт) 12 саастаах. Чахчы да “домовой Нафаня” курдук — көһүүн, болҕомтото суох, оҕо курдук үөрүнньэҥ уонна күлүүлээх. Ол эрээри, атын аттар сатаабат уустук трюктарын оҥорор.

Изумруд (Изи диэн ыҥырабыт) 3 саастаах, орловскай сүүрүк боруодалаах. Кинини 9 ыйыттан көрбүт-истибит буоламмын, оҕо курдук атаахтатан кэбиспиппин. Киниэхэ элбэх көҥүллэнэр. Ол эрээри, наадалаах түгэҥҥэ хомуллар. Быйыл Ил Дархан харыйатыгар аан бастакытын кытынна, тыһыынча киһи олорор манеһыгар тахсан баран, улахан тыастан, сырдык уоттан, элбэх дьонтон куттаммата, олус бэркэ бэйэтин көрдөрдө. Саатар, бары уоттаах ураҕастары тутан олорбуттара, биир кэм дьиримнэс этэ.

Сүрүн атыырбыт Грознай ыраас хааннаах английскай боруода сылгы, 12 саастаах. Барыларын дьаһайар, тутар, саамай ыарахан трюктары оҥорор, талааннаах артыыс. Онон манеж “сулуһа”. Үтүөкэн майгылаах, дууһатын барытын ууран туран, манежка үлэлиирин сөбүлүүр, олус кыһаллар. Мин туспар тугу баҕарар гынар кыахтаах.

Блэк Стар эмиэ ыраас хааннаах атыыр, Казаньтан кэлбитэ. Холку майгылаах, амарах, үтүө санаалаах. Ордук имэрийтэрэрин олус сөбүлүүр, бокулуоннуурун, трюктары оҥорорун астынар. Үлэтин олус таптыыр, манеһы таһынан, маассабай тэрээһиннэргэ, киинэҕэ, тэлэбиидэнньэҕэ уһуллар.

Саамай кырабыт — Титан 1,5 саастаах, ыарахан таһаҕаһы тиэйэргэ анаммыт боруодалаах. Бурятияттан кэлбитэ. Киниэхэ эрэлбит улахан. Эһиил сольнай нүөмэри бэлэмниибит.

“Тоҥмот-хаппат саха ата…”

— Саха аттарын дрессировкалыахха сөп дуо?

— Миэхэ икки саха атыыра баара. Трюктары да бэркэ оҥороллор этэ. Уратылара диэн — кинилэри баттаан, күһэйэн туран, сөбүлээбэттэрин хайдах да оҥорторбоккун. Бэйэтэ сөбүлүүрүн эрэ оҥорор, сөбүлээбэт буоллаҕына, бүттүбүт, тарҕаһыҥ. Кыра уҥуохтаахтар эрээри, бойобуой, кытаанах майгылаахтар, өһөстөр, тулуурдаахтар. Биир эрэ киһини билинэллэр, атыттары чугаһаппаттар. Онон кинилэргэ туспа, ураты сыһыан наада.

Бу атын аттары киһи бэйэтэ айан таһаарбыт боруодалара буолан, сымнаҕастар, оттон саха аттара — айылҕа оҕолоро буоллахтара, “аборигеннай”, “дьиикэй” диэн ааттаналлар. Майгылара да оннук — көҥүллэр, олох туһугар охсуһаллар. Ол эрээри, кини итэҕэлигэр киирдэххинэ, дьэ, саамай бэриниилээх буолар. Биир оннук, үөртэн кэлбит “дьиикэй” атыырдаах этим.

“Ат уйулҕатын үчүгэйдик билиэхтээххин”

— Сылгылары олус өйдөөхтөр дииллэр…

— Оннук, олус өйдөөхтөр, санааны, иэйиини билэр уйан, чараас уйулҕалаахтар. 5–6 саастаах оҕо курдук толкуйдууллар диэххэ сөп. Олус үчүгэйдик өйдөрүгэр туталлар, ордук туох эрэ куһаҕан буолбутун. Холобур, куттаммыттарын үйэлэрин тухары өйдүү сылдьаллар. Дьиҥэ, отунан аһыыр кыыллар, сиэмэхтэр сиэртибэлэрэ буоллахтара дии. Ол иһин сүрүн инстииннэрэ — тэбэн баран, куотуу. Онон ат уйулҕатын үчүгэйдик билиэххэ, биир тылы булуохха, сыһыаны олохтуохха наада. Бу өр сыллаах уопуттан, күннэтэ ыарахан үлэттэн кэлэр.

Майгылара, темпераменнара араас — ким эрэ тыалы, тыаһы, ким эрэ сырдык уоту сөбүлээбэт. Онон хас биирдиилэрин билиэххэ, уратыларын учуоттуохха наада. Сылгы хаһан да төрүөтэ суох ытырбат, тэппэт, ол төрүөтүн билиэххэ наада. Ат уйулҕатын үчүгэйдик билэр уонна миинэр киһи атын ханнык баҕарар кыыллары, бэл, сиэмэхтэри кытта биир тылы булар дииллэр.

Сарсыарда киирдэххэ, настарыанньалара эмиэ араас буолар — ким эрэ үчүгэйдик утуйбатах, ким эрэ былыкка баттаппыт, туохтан эрэ хомойбут… Дьэ, ону барыларын кытта имэрийэ-томоруйа сылдьан, кэпсэтэҕин, оччоҕо санаалара көнөр.

Мин тугу саҥарарбын билэллэр, өйдүүллэр ээ. Манежка үчүгэйдик үлэлээбиттэрин кэннэ, киирэн, “молодцы!” диэтэхпинэ, чөрөс гына түһэллэр, үөрэллэр, төбөлөрүн быктаран, минньигэстэрин көрдүүллэр. “Накосячили!” диэтэхпинэ, буруйданар, албыннаһар курдук тутталлар.

Мин настарыанньабыттан эмиэ тутулуктаахтар. Долгуйарбын, ньиэрбинэйдиирбин биллилэр да, эмиэ ньиэрбинэйдээн киирэн бараллар. Ол иһин, манежка тахсыам иннинэ, бэйэбин туттунабын. “Бүгүн үчүгэйдик үлэлиибит!” диэтэхпинэ, дьэ, хомулла түһэллэр, олус кыһаллаллар. Төхтүргэ сайыҥҥы баазалаахпыт, онно 2–3 ый тахсан, айылҕаҕа сынньаналлар. Ойуурга, сыһыыга күүлэйдэтэбит, сөтүөлэтэбит, ол эрээри, көҥүл ыытан кэбиспэппит.

— Ат сыла буоларынан, манежка элбэхтик тахсаргыт буолуо?

— Бу сотору, Саҥа дьыллааҕы “Книга чудес” испэктээккэ 5 ат кыттар маассабай нүөмэрдээхпит. Уустук уонна олус кырасыабай трюктар буолуохтара, кэлэн көрөөрүҥ.