Баһаар иэдээнэ хатыламматын…

Ааспыт сылга уонна сыл саҕаланыыта хас да дьиэ кэргэн өлүүлээх чааһынай дьиэлэргэ тахсыбыт баһаардар өрөспүүбүлүкэни аймаабыттара.

Статистика этэринэн, дойду үрдүнэн 400‑тэн тахса баһаар күннэтэ буолар. 80% чааһынай дьиэлэргэ тахсар, онно, хомойуох иһин, 30‑туу киһи олоҕо былдьанар. Дьон мала-сала, баай-дуол уокка былдьанар.

Хас биирдии киһи баһаар туохтан тахсыан сөбүн удумаҕалатар эрээри, үксүгэр күннээҕи олоҕор сэрэхтээх буолбат.

Дьон өлүүлээх баһаардар…

Былырыын ахсынньы 11 күнүгэр Хаҥалас улууһун Өктөм нэһилиэгэр буолбут баһаарга бүтүн дьиэ кэргэн суорума суолламмыта… Төһө да баһаарынайдар биэс мүнүүтэнэн кэлбиттэрин иһин, хойутаабыт этилэр. Уотунан күүдэпчилэнэр дьиэҕэ сатаан киирбэтэхтэрэ, кыл түгэҥҥэ дьиэ, гараас барыта уокка былдьаммыта. Биэс киһи өлбүтүнэн холуобунай дьыала тэриллибитэ.

Иккис маннык быһылаан быйыл тохсунньу бүтүүтэ Ньурба улууһун Ньурбачааныгар тахсыбыта. Биэс киһи баһаарга суорума суолламмыта, онтон үһэ оҕолор этэ. Икки киһи, онтон биирэ оҕо улаханнык эмсэҕэлээн, реанимацияҕа киирбиттэрэ эрээри, кыайан быыһамматылар. Бу күннэргэ Нерюнгри Чульманыгар уонна Алдаҥҥа чааһынай дьиэ умайыытыгар дьахтардаах эр киһи суорума суолланнылар.

Быыһааччылар уонна баһаарынайдар үлэлэрин кэнниттэн баһаар тахсыбыт төрүөтэ быһаарыллар.

Уокка сэрэҕэ суох буолууттан дуо?

Даачаларга, куорат таһынааҕы дьиэлэргэ тахсар баһаардар үгүстэрэ саас тиэргэн отун өртөөһүнтэн, сөбө суох сиргэ күөстэнииттэн тахсар. Маны сэргэ, дьиэ таһыгар табахтаан баран, ситэ умулларбакка быраҕыыттан эмиэ. Баһаарынайдар гаастаах дьиэҕэ, кыбартыыраҕа табахтаамаҥ диэн сүбэлииллэр. Хомойуох иһин, дойду үрдүнэн бырааһынньык кэмигэр тахсыбыт баһаардар 95%-нара арыгы иһэн баран болҕомтото суох буолууттан тахсар. Иккис сүрүн төрүөтүнэн, маһынан оттуллар оһох, камин буолуон уонна баһаартан сэрэхтээх буолуу ирдэбилигэр эппиэттээбэт тимир оһохтор, кирпииччэтэ хайдыбыт буор оһох, ону сэргэ буруо тахсарыгар анаммыт турба о. д.а буолуон сөп.

Ону таһынан, саамай элбэхтик баһаар төрүөтүнэн эргэрбит уот ситимэ, гирляндалар буолаллар. Өскөтүн, розеткаҕа элэктэриичэскэй чаанньыктан саҕалаан ханнык баҕарар уотунан үлэлиир тэрили холбоотоххо, уот сырдырҕыыр эбэтэр лаампа дьиэҕэ сотору-сотору умайан хаалар буоллаҕына, уот ситимигэр болҕомто уурар уолдьаспыт. Биир ситимнээх фильтргэ хас да тэрили тэҥинэн холбуур эмиэ сэрэхтээх. Бу ордук Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктар кэмигэр. Дьон гирлянданы түннүккэ, харыйаҕа, истиэнэҕэ, ону сэргэ, оннооҕор таһырдьа кырыыһаларыгар кытта иилэллэр. Гирляндалар бары Кытайга оҥоһуллубуттарын, кэбирэх туруктаахтарын киэргэтии кэмигэр умнумуохха наада.

Онон, уот ситимэ эргэрбит диэн тустаах испэсилиистэр быһаардылар да тута уларыттарар ордук. Уопуттаах да элиэктирик тардыбыт уотун ситимэ 30 сылтан уһаабат диэн быһаараллар. Маны сэргэ, баһаарынай өттүнэн саамай сэрэхтээҕинэн дьиэни ититэр тэриллэр буолалларын эспиэртэр бэлиэтииллэр. Төһөнөн күүстээх кыамталаах да, соччонон сэрэхтээх эбит. Ханнык да ититэр тэрили таҥаһынан сабар, онно таҥаһы куурдар сатаммат.

Чааһынай дьиэ туттарга баһаартан хайдах сэрэхтээх буолабыт?

Баһаартан сэрэхтээх буолуу нуорматынан чааһынай дьиэ атын тутуулартан 10 миэтэрэ тэйиччи буолуохтаах. Ону сэргэ гараастан — 8 м30иэтэрэ. Баһаар уота ыаллыы дьоҥҥо “ыстаныытыттан” профлиистэн оҥоһуллубут күрүө-хаһаа эмиэ өрүһүйэр. Маны сэргэ, дьиэ тиэргэнин тула ханаабалары хаһан уот барыытын сэрэтэр ордук. Бетонтан оҥоһуллубут 30–40 см үрдүктээх акылаат уот сиринэн барыытыгар эмиэ харыстыыр кыахтаах. Хас биирдии чааһынай дьиэлээх ыал муннугар кумахтаах куул баар буолуохтаах. Бу ордук уматык сиргэ тохтон уот барар түгэнигэр көмөлөөх. Уот ситиминэн баһаар барарын сэрэтии көрүҥүнэн УЗО (устройство защитного отключения) уот ситимин арахсыыта буолар. Ону сэргэ, сүрүн быыһыыр тэрилинэн АДПИ буолар.

СӨ ЫБММ пресс-сулууспатын ыстаарсай иниспиэктэрэ Зинаида Дьяконова: “Сыл саҕаланыаҕыттан Саха сиригэр уопсайа 120 баһаар таҕыста. Былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, 21 баһаарынан элбэх. Ол курдук, 120 баһаартан 80‑на чааһынай секторга тахсыбытыттан, 16‑та — чааһынай дьиэлэргэ. Баһаарга уопсайа 14 киһи тыына быһынна, онтон 9‑һа — оҕолор. Түөрт киһи эчэйии ылбыт, онтон биир оҕо. Баһаарынайдар суһал үлэлэрин түмүгэр икки киһи быыһаммыта, 117 киһи эвакуацияламмыта.

Баһаардар тахсар сүрүн төрүөттэрэ — уокка сэрэҕэ суох буолуу. Бэлиэтиир буоллахха, хомойуох иһин, киһи өлүүлээх иэдээннэр Нам, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Ньурба, Хаҥалас улуустарыгар тахсыбыттара. Сунтаарга уонна Ньурбаҕа тахсыбыт баһаардарга оҕолор улахан дьону кытта дьиэҕэ бааллара, оттон Намҥа буолбукка, оҕолор дьиэҕэ бэйэлэрэ хаалбыт этилэр. Иэдээн тахсыбыт сирдэригэр, чуолаан чааһынай дьиэлэргэ АДПИ суоҕа бэлиэтэммит. Үгүс баһаар түүн дьон утуйа сыттахтарына буолбут.

Баһаартан сэрэтэр соруктаах ааспыт сыл балаҕан ыйыттан уопсайа 140 хонтуруоллуур тэрээһин ыытыллыбыт. Сэрэтэр үлэ, дьиэлэринэн сылдьан АДПИ баарын-суоҕун бэрэбиэркэлээһин 1617 ыытыллыбыт. 3643 сүбэ-ама бэриллибит, 3381 баһаартан сэрэтэр иһитиннэрии, 2036 сэрэтии оҥоһуллубут. Кыбартыыраларга, чааһынай дьиэлэргэ дьон эмсэҕэлээһиннээх баһаардар тахсыбыттарынан, өрөспүүбүлүкэҕэ баһаартан сэрэтэр ураты эрэсиими киллэрбиттэрэ.

Баһаары сэрэтэр сүрүн тэрилинэн дьиэ иһигэр АДПИ буолар. Баһаар саҥа саҕаланыыта тыаһаан-ууһаан куттал суоһаабытын биллэрэр. Ол курдук, бу тэрили анал маҕаһыыннарга эбэтэр маркетплейстарга сакаастаан атыылаһыахха сөп. Сыаната, ортотунан, 500–800 солк. тэҥнэһэр. АДПИ-га кэмиттэн-кэмигэр батарыайатын уларытан иһиэххэ эрэ наада, дьиэ үрдүгэр (потолокка) иилэргэ судургу. Сииктээх сиргэ, суунар сиргэ иилэр табыллыбат. Төрөппүттэр оҕолоргутугар, аҕам саастаах төрөппүттэргитигэр баһаар куттала суоһаата даҕаны 112 нүөмэргэ эрийэр туһунан кэпсээҥ”, — диэн быһаарда.

Иван Осипов, элиэктирик, Хатас олохтооҕо:

— Элиэктиригинэн үлэлээбитим отучча сыл буолла. Билигин чааһынай дьиэҕэ уот ситимигэр ордук ВВГ (силовой медный кабель с ПВХ-изоляцией и оболочкой) диэн боруобат барсар. Лаампа, розетка барыта тус-туһунан аптамааттаах буолара ордук. Холобур, куукуна, саала, утуйар хосторго эмиэ барыта туспа буолара наада. Ол курдук, прибор алдьанар түгэнигэр аптамаат арахсан хаалар. Урут чааһынай дьиэҕэ уот ситимэ барыта биир буолара. Ол түмүгэр элбэх тэрил тэҥинэн холбонноҕуна, сылыйан тахсыан сөп. Розеткаҕа 2,5‑тээх, лаампаҕа 1,5‑тээх ВВГ боруобат барсар. Оттон кыбартыыра туһунан этэр буоллахха, эргэ дьиэлэргэ уоттарын ситимэ уруккулуу турар буолуон сөп. Ону дьиэлээхтэр бэйэлэрэ көрөн, ВВГ боруобакка уларыттарыахтаахтар. Саҥа кыбартыыраларга билигин барыта аныгылыы оҥоһуллар, онон куттала суох.

Анастасия Петрова, үс оҕолоох ийэ, Дьокуускай куорат:

— Хас биирдии төрөппүт оҕолоругар сэрэтэр үлэ туһунан бастакынан билиһиннэриэхтээх. Ыксаллаах түгэҥҥэ суотабай сибээстэн ханнык нүөмэргэ эрийэри оҕо билиэхтээх. Ардыгар улахан дьон бэйэбит да буккуллабыт. Маннык сурук улаханнык суруллан холодильникка, көстөр сиргэ ыйанан туруохтаах. Киһи эрэ барыта оҕолорун батыһыннара сылдьыбат, оҕолор үгүстүк дьиэҕэ бэйэлэрэ хаалаллар. Өрөспүүбүлүкэбитигэр тахсыбыт дьон өлүүлээх баһаардар кэннилэриттэн киһи наар дьаархана, куттана сылдьар курдук буолар. Онон төрөппүттэр оҕолору кытта бу тиэмэҕэ кэпсэтиэхтээхтэр, өйдөтүү үлэтин эрдэттэн ыытыахтаахтар.

Суотабай төлөпүөнтэн 112 нүөмэргэ эрий!

Билигин стационарнай төлөпүөн суоҕун кэриэтэ. Онон урукку курдук 01 нүөмэргэ буолбакка, баһаар сибикитэ билиннэҕинэ, суотабай төлөпүөнтэн 112 нүөмэргэ эрийэрин киһи чопчу билиэхтээх.