Байыас «Таай» – үрүҥ халааттаах дьоруой

Байыаннай дьайыыга тыһыынчанан миэдик үлэлиир. Олортон биирдэстэринэн байыаннай дьайыы кыттыылааҕа, миэдик идэлээх, «За отвагу», «Спасение погибающего», «Участник СВО», «Ветеран боевых действий» уонна «Отличник патриотического воспитания» наҕараадалаах «Таай» позывнойдаах Александр Соров буолар. Ааҕааччыларга анаан кинини кытары кэпсэттибит.

Сиппэтэх санаа

— Сэбиэскэй кэмҥэ бэтэрээннэр ортолоругар иитиллибитим. Саамай сөбүлүүр бырааһынньыгым Кыайыы күнэ, сөбүлүүр ырыаларым, киинэлэрим эмиэ сэрии туһунан. Улуус киинигэр олорор буоламмыт, Кыайыы күнүгэр нэһилиэктэртэн таайдарым уонна атын даҕаны сэрии бэтэрээннэрэ биһиэхэ наар кэлэллэрэ. Оҕо киһиэхэ кинилэр кэпсээннэрэ олус интэриэһинэй буолара. Таайдарым олус элбэх мэтээллээх буолааччылар, олорунан оонньуурум, хата биири даҕаны сүтэрбэтэҕим. Сэрии туһунан документальнай даҕаны, уус-уран даҕаны киинэлэри аҕабын кытары олорон сөбүлээн көрөрүм. Оннук патриотическай тыыҥҥа иитиллибит эбиппин.

Аармыйаҕа Даурияҕа разветбатальоҥҥа түбэспитим. Ол кэмҥэ Афганистан сэриитэ бара турара. Биһиги эмиэ сорохпут онно бараары сайабылыанньа суруйбуппут. Ол эрээри, 1989 сыл олунньутугар Сэбиэскэй Сойуус сэбилэниилээх күүстэрин таһаарбыттара. Онно барбакка хаалбыппыттан олус хомойбутум. Ол кэннэ Чечня сэриитин кэмигэр эмиэ барарга санаммытым. Биир доҕорбун кытары Кыһыл Кириэс нөҥүө эмиэ бара сатаабыппыт, табыллыбатаҕа. Оннук сиппэтэх санаам өйбөр хаалан хаалбыта.

Байыаннай дьайыы

— Байыаннай дьайыыга мобилизация иннинэ баҕа өттүбүнэн бара сатаабытым. Күн аайы ол эрэ туһунан саныы сылдьар буолбутум. Биир күн байаҥкамаакка тиийбитим, онно докумуон хомуйсуута, кэтэһиитэ-манаһыыта балайда уһун диэбиттэрэ. Ол сылдьан биир билэр киһибин көрсөн кэпсэппитим, кини «Барс» этэрээккэ баҕа өттүнэн барааччылары хомуйалларын эппитэ. Сонно тута Орджоникидзе уулуссатыгар баар пууннарыгар ыстаммытым. Тиийбитим Суор Уола үлэлии олорор, кини номнуо баран кэлбит, өссө бараары сылдьар этэ. Онно судургу баҕайытык регистрацияламмытым.

Ол тухары чугас дьоммор кимҥэ даҕаны эппэтэҕим. Арай улахан уолбар эппитим, ону оҕо-оҕо курдук, өлөн хаалаары тоҕо сэриигэ бара сатаатыҥ диэбитэ. Ол сайын уолбун илдьэ дойдубар тахса сылдьан, сирбин-уоппун аһатан, сөбүлээн сылдьар сирдэрбин кэрийэн, дьоммун көрсөн кэллим. Аҕам хаалларбыт саатын, биэбин кимҥэ, хайдах биэрэрбин быһааран барбытым. Дьонум сэрэйбиттэрэ быһыылаах эрээри, тугу даҕаны саҥарбатахтара, оннук барытыгар бэлэмнээх барбытым.

Сэбиэскэй кэмҥэ бэтэрээннэр ортолоругар иитиллибитим. Саамай сөбүлүүр бырааһынньыгым Кыайыы күнэ, сөбүлүүр ырыаларым, киинэлэрим эмиэ сэрии туһунан. Улуус киинигэр
олорор буоламмыт, Кыайыы күнүгэр нэһилиэктэртэн таайдарым уонна атын даҕаны сэрии бэтэрээннэрэ биһиэхэ наар кэлэллэрэ.

Сарсыныгар социальнай ситимҥэ бөлөх оҥорбуттара, онно киллэрбиттэрэ. Арай испииһэги көрбүтүм, Петр Хабаров диэн устудьуон эрдэхпиттэн ыкса доҕордоспут табаарыһым баар эбит. Сотору буолан баран кини эрийдэ. Ол курдук кэпсэтэн, тутуспутунан байыаннай дьайыыга барбыппыт. Биһиги Бүөккэбинээн санитар-стрелок буолбуппут. Тиийэрбитигэр, 2022 сыл сайыныгар саамай ыарахан кэм этэ. Харьковтан тахсан, Лиманы былдьатан Купянскай хайысхаҕа оборуонаны нэһиилэ туппуппут. Кимэн киирэ-киирэ чугуйан тахсарбыт.

Биир түгэн

— Биир түгэн өйбөр олох хатанан хаалбыт. Арай биир күн миэдиктэр бааллар дуо диэн хаһыытастылар. Биир эп-эдэр танкист уолу аҕалбыттар. Арай көрдөхпүнэ, нуучча эрээри, тугунан эрэ мин уолбар наһаа майгынныыр. Аҥаар илиитэ улаханнык эчэйбит курдук, өйө суох, ону тааҥкаҕа олордон аҕалбыттар, лиитирэттэн ордук хаан барда диэтилэр. Уолум куп-кубаҕай, элбэх хаанын сүтэрбит, сиргэ сытыаран көрбүтүм кииниттэн уҥа өттүгэр икки туочука баар, онтон хаҥас саппыкытын устубутум, өһөх хаан түһэн кэллэ. Таҥаһын хайа быһан көрбүтүм, кып-кыра оскуолак өттүгүн хорук тымырын быһа көппүт. Борук-сорук буолан, банаары тыктарбаккын, симик уотунан нэһиилэ көрөҕүн. Тааҥка уоһугар «капельница» баайан, дэлби систиэмэ туруордум, уколлаан, жгутун бириэмэтигэр сымнатан биэрэбин. Уолум өйүгэр киирбэт, арай сарсыарда 4 чаас саҕана паар таҕыста, мин хаана барда быһыылаах дии санаатым. Онтум ииктээбит эбит, мин «һуу» диэтим, ол аата ис уоргана бүтүн, үлэлиир эбит диэн үөрдүм. Ол кэннэ ыҥырҕаан барда, эвакуация кэлбитигэр хараҕын аста. Бу уолу аһара бүөбэйдээбитим. Кэлин, манна кэлбитим кэннэ 2024 сыллаахха Саҥа дьылга ийэтэ эрийэн,  ытыы-ытыы махтаммыта, ол киһини олус уйадытар этэ. Хата, уолум этэҥҥэ тыыннаах хаалбыт эбит. Билигин даҕаны араас эрэгийиэннэртэн эрийэн төрөппүттэр даҕаны, уолаттар бэйэлэрэ даҕаны махтаналлар.

Олоҕу быыһыыр аналлаах

— Бастакы сырыым кэннэ кэлэн баран, «Боотур» этэрээккэ инструктордаабытым. «Тактическай мэдиссиинэ» куурустара бааллар, онно бара сатаабытым, кыаллыбатаҕа. Ол иһин хантараак баттаһан баран хааллым. Үөрэтэр киинтэн саҕалаан, окуопаҕа, о. д.а. уустук усулуобуйаҕа омуннаатахха балтараа кэриҥэ биэдэрэ тииһи туурбутум (Күлэр). Бу барыыбар Дьокуускай куораттааҕы тиис балыыһата күүскэ көмөлөспүтэ, тута сылдьар дьоҕус портативнай бор массыынаҕа, эмкэ-томко тиийэ биэрбиттэрэ. Онон кылаабынай бырааска Марина Пупеленеҕэ итиэннэ кылаабынай бырааһы солбуйааччытынан үлэлээбит Сардаана Чоросоваҕа, ону таһынан «Все 32 зуба» стоматологическай килииникэҕэ махтанабын. Запорожьеҕа ыҥыраннар үлэлии сырыттахпына, Москваҕа үөрэххэ ыҥырбыттара, Байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ, «Боотур» этэрээти төрүттээччи Иван Черкашин туруорсан, өрөспүүбүлүкэ миэхэ хадатаайыстыба биэрбит этэ. Миигин таһынан байыаннай үөрэххэ өссө киһини ыыппыттар этэ. Инньэ гынан Тюмеҥҥа тиийэн, туох баар байыаннай дьыалаҕа, тактическай мэдиссиинэҕэ үөрэммиппит. Түгэнинэн туһанан, байыастар ааттарыттан Иван Петрович Черкашиҥҥа барҕа махталбын тиэрдэбин. Итиэннэ «Боотур» үөрэтэр киин үлэтин бэлиэтиэхпин баҕарабын. Уолаттар бу кииҥҥэ эрчиллиини, бэлэмнэниини ааһаннар, тыыннаах хааларга, дьону хайдах быыһыырга, бэйэлэрин хайдах харыстанарга үөрэнэн, толору бэлэмнээх бараллар. Инструктордар хас күн аайы күүскэ үлэлээн, байыастары бэлэмнээх ыыталлар.

Чааспытыгар төннөн кэлэн идэбитинэн дьону быыһыырга туруммуппут, эчэйии да баар. Ол эрээри элбэх байыаһы өлөр өлүүттэн быыһаабыппыт — ол буолар саамай үрдүк наҕараадабыт. Билигин «Воин» кииҥҥэ байыаннай үөрэхпинэн инструктордыыбын.

Баҕа санаа

— Бастакы сырыым кэнниттэн кэлэн баран, Дьокуускайга госпиталы аһыахха диэн туруорсубутум. Олус элбэх уол бааһыран, эчэйэн, инбэлиит буолан кэллэ, өссө даҕаны кэлэ туруохтара. Улахан эчэйиилээх, сүһүөхтэрин быстарбыт уолаттар, сылы-сыллаан балыыһаҕа сыталлар. Аны мэдиссиинэ хамыыһыйатын ааһаары төттөрү чаастарыгар бараллар, илиитэ-атаҕа суох, доруобуйатыгар хааччахтаах киһи айанныыра ыарахан. Онон госпиталь оҥорон, хамыыһыйаны манна ааһар курдук тэрийиэххэ баара. Онуоха сөптөөх хамсык кэмигэр сабыллыбыт «Хоту» профилакторий дьиэтэ, Кангалааска улахан балыыһа баар. Ити боппуруоһу өрөспүүбүлүкэ салалтата туруорсуон наада дии саныыбын. Бэрэсидьиэн Владимир Путин быһа эпииригэр даҕаны, сахалар курдук патриот саллаат аан дойдуга суох диэн этэн турар, көрдөстөххө тоҕо көмөлөһүө суоҕай. Кыайыы кэннэ элбэх уол төннөн кэлиэ, кинилэр доруобуйаларын чөлүгэр түһэрии өр сылларга барыа. Оччоҕо госпиталы тэрийии саамай сөптөөх дьыала буолуо этэ.

Сайаана Львова
Хаартыскалар А.М. Соров тус архыыбыттан.