Мария Васильева хаартыскаҕа түһэриитэ, ЯСИА.
Сиэрпэлээх өтүйэ ойуулаах уот кыһыл былааҕы солбуйан, Арассыыйа үс (үрүҥ, халлаан күөҕэ уонна кыһыл) өҥнөөх былааҕа 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Москваҕа, Үрүҥ Дьиэ үрдүнэн тэлибирэччи ыйаммыта.
Ити күн РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Суһал ыҥырыылаах сиэссийэтэ бу былааҕы Арассыыйа национальнай былааҕынан билинэр туһунан уурааҕы ылыммыта. Онтон ыла үрүҥ, халлаан күөҕэ уонна кыһыл дьүһүннээх былаах гиэрбэни уонна гимны кытары Арассыыйа саҥа судаарыстыбатын официальнай судаарыстыбаннай символа буолбута.
Историяттан биллэринэн, үс өҥнөөх былаах аан бастаан 1667 с., Алексей Михайлович ыраахтааҕы саҕана «Орел» диэн нуучча байыаннай хараабылыгар ыйаммыта. Петр I ыраахтааҕы 1705 с. тохсунньу (20) 31 күнүгэр нуучча бары аалларыгар маннык былаахтары ыйыыр туһунан ыйааҕы таһаарбыта. Арассыыйа былааҕар тоҕо, чуолаан, бу үс өҥ талыллыбытын туһунан мөккүөргэ историктар да, учуонайдар да биир тылга кэлэ иликтэр. Ол эрээри, хас биирдии өҥ бэйэтэ туспа суолталаах дииллэр итиэннэ үгүстэр маҥан өҥ ыраас санааны, халлаан күөҕэ – чиэһинэй уонна эрэллээх буолууну, оттон кыһыл – хорсун, эрдээх санааны итиэннэ Аҕа дойду иһин тохтубут хааны көрдөрөрүн этэллэр. Үс өҥнөөх былаах официальнай ыстаатыһы 1896 сыллаахха, Николай II ыраахтааҕы солотугар киирэригэр, ылбыта.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, 1918 с. муус устарга, Яков Свердлов этии киллэриитинэн, бассабыык былааһа уот кыһыл дьүһүннээх былаахтаммыта. Оттон 1991 сыл атырдьах ыйын 22 күнүгэр Арассыыйа дьокутааттара саҥа Арассыыйа былааҕынан нуучча судаарыстыбатыгар үс үйэ устата аргыс буолбут үс өҥнөөх былааҕы билиммиттэрэ.
Бэрэсидьиэн Борис Ельцин 1994 с. атырдьах ыйын 20 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан, атырдьах ыйын 22 күнэ Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай былааҕын күнүнэн олохтоммута. Итинтэн ыла бу күн сыллата үрдүк таһымҥа бэлиэтэнэр, бүтүн дойду үрдүнэн, хас эрэгийиэн, куорат уонна нэһилиэнньэлээх пууннар ахсын Арассыыйа судаарыстыбаннай символларын суолталарын быһаарар дьаһаллар, патриотическай аахсыйалар, ыччат флешмобтара ыытыллаллар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бу дьоһун даататтан туора турбат.
Тохсунньу 11 күнүгэр Арчы дьиэтигэр "Оһуокай" түмсүү тэрийиитинэн, Чурапчы улууһугар аналлаах оһуокай үрдүк таһымнаахтык ааста.…
Саҥа дьыл барахсан, оннук-маннык итэҕэллэргэ, кирдээх бэлиитикэҕэ умньамматах, соҕотох алыптаах, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ дуоһуйа, астына…
Саха сирэ хорсун-хоодуот дьонунан аатырар, дойду устуоруйатыгар элбэх дьоруойу бэлэхтээбитэ, олор истэригэр Аҕа дойду Улуу…
Ааспыт сууккаҕа Саха сиригэр буруйу оҥоруу сэттэ түбэлтэтэ тахсыбыт. Манан процессуальнай бэрэбиэркэни ыытыыны уонна холуобунай…
«Якутскэнерго» ПАУо өрөспүүбүлүкэ олоҕо-дьаһаҕа бигэ туруктаах буолуутугар уотунан-сылааһынан хааччыйар дьоһун суолталаах тэрилтэнэн буолар. Хампаанньа генеральнай…
Бүгүн, тохсунньу 11 күнүгэр, өрөспүүбүлүкэ соҕуруулуу-арҕаа, хотугулуу-илин, илин өттүгэр кыралаан хаардыаҕа. Киин, арҕаа оройуоннарга туманнаах…