Чокуур Гаврильев: “Биһиги сорукпут – тылбытын чөл хаалларыы”

Быйыл Арассыыйа Бэчээтин күнүгэр биһиги биир идэлээхпит, “Сахамедиа” генеральнай дириэктэрин солбуйааччы, суруналыыс, политолог Чокуур Гаврильев бэчээт эйгэтин үрдүк наҕараадатын – “СӨ үтүөлээх суруналыыһа” ааты ылла.

— Чокуур Николаевич, суруналыыс буолар туһунан санаа эйиэхэ хаһан киирбитэй? Бэчээккэ бастакы дьоһуннаах суруйууларыҥ умнуллубат буолуохтаахтар.

— Суруналыыстыкаҕа үлэлээбитим былырыын лоп курдук 25 сыла буолбута. Бастакы ыстатыйаларбын мунньан уура сылдьабын. Оччолортон да, устудьуоннуу сылдьыахпыттан геополитика, федеративнай сыһыаннаһыылар тиэмэлэригэр суруйталаабыт эбиппин. Ол аата, санааларбын дьоҥҥо суругунан тириэрдиэхпин баҕарбыппын.

Суруналыыс буолуом диэн санаабат этим эрээри, дьылҕам миигин, үөрэҕин саҥа бүтэрбит киһини,
“Саха” Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньаҕа аҕалбыта. Үлэбин хампаанньа бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтүнэн саҕалаабытым. Хампаанньа тэрийэр уонна каадыр отделын сүрүн исписэлииһинэн, онтон начаалынньыгынан да үлэлии сылдьан, син биир өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар суруйар этим. Убаастыыр суруналыыспыт Уйбаан Ушницкай этии киллэрэн, чуолаан кини тэрийбит “Орто дойду сонуннара” хаһыакка эмиэ бэлиитикэни ырытар этим.

Оттон араадьыйаҕа бастакы биэриилэрбин “Аан дойдуну анааран” диэн рубрикаттан саҕалаабытым. Кэлин тэлэбиидэнньэҕэ кылгас биэриилэри ыыта сылдьыбытым.

— Кыратык төннөн ыллахха, Турцияҕа үөрэммит сылларыҥ эйиэхэ элбэх ураты өйү-санааны сахтахтара?

— “Киһи төһөнөн элбэҕи билэр да, соччонон баай” диэн мээнэҕэ эппэттэр. Сахалар биһиги икки, онтон да элбэх тылы билэр буолан — баайбыт. Турцияҕа үөрэнэн биһиги туроктыы тылы, кинилэр култуураларын, итэҕэллэрин билбиппит. Онно сахалар былыргы төрүттээхтэр диэн өйгө-санааҕа бигэтик кэлбитим уонна төрүттэрбитинэн, Саха сиринэн уонна Арассыыйанан киэн туттар буолбуппут. Тоҕо диэтэххэ, барытын тэҥнээн көрөҕүн. Саха дьонугар курдук бэриллибит бырааптаах омуктар аан дойдуга аҕыйахтар. Онон Турцияҕа үөрэнэр кэммэр биһиги Арассыыйаҕа нуучча норуотун кытары бииргэ олорон, бэйэбит туспа бур-бур буруо таһаарынан олорорбутунан киэн туттубутум.

Дьон итэҕэлэ эппиэтинэһи сүктэрэр

— Билигин эйигин “Саха” НКИХ “Сэмсэ тыл” биэриини ыытаргын көрөбүт. Бу биэриини ыытар төһө ыараханый уонна эппиэтинэстээҕий?

— “Сэмсэ тыл” биэриигэ норуоттар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа анаан-минээн үөрэммит киһи быһыытынан кэллэҕим буолуо. Политолог идэтин ылан да баран, үөрэтэ, билимҥэ үлэлэри суруйа сылдьыахха сөп эбитэ буолуо. Ол гынан баран, ханна эрэ кый ыраах курдук саныыр аан дойдутааҕы балаһыанньабыт син биир хайа эрэ өттүнэн Арассыыйаҕа, сахаларга дьайар диэммин, билбиппин, үөрэппиппин кэпсии сатыыбын, бэйэм санаабын дьону кытары үллэстэбин.

Биллэн турар, олус эппиэтинэстээх. Тоҕо диэтэххэ, билигин дьон байыаннай дьайыыны интэриэһиргиир. Бу биэриини ыытарга хас биирдии тыл улахан суолталаах. Элбэҕи билиэххэ, ааҕыахха, ырытыахха наада. 3 мүнүүтэлээх биэриигин нэдиэлэни быһа толкуйдуугун, араас элбэх омук да, бэйэбит да хаһыаттарбытын, сурунаалларбытын уонна социальнай ситимнэри көрөҕүн. Бу биэриилэри ыытарбар дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыыларга магистр идэлээҕим эмиэ туһалыыр. 1998 с. Анкаратааҕы бэлитиичэскэй университеты, онтон 2000 с. Стамбулга Бейкеннээҕи университеты бүтэрбитим барыта миэхэ бигэ акылааты уурдаҕа дии саныыбын. Ону сэргэ бэйэм тугу билбиппин-көрбүппүн дьоҥҥо-сэргэҕэ хайдах баарынан кэпсии, төрдүн-төбөтүн барытын быһаара сатыахха наада. Онон, эппиэтинэстээҕин таһынан, сүрүнэ — объективнай буолуохтааххын.

— Сыралаах уонна үтүө суобастаах үлэ хаһан баҕарар сыаналанар айылгылаах. “Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх суруналыыһа” үрдүк наҕарааданы ылыы инникитин эйиэхэ өссө эппиэтинэс, эбээһинэс уонна?..

— Бастатан туран, улахан эппиэтинэс, эбээһинэс уонна үлэлээбит кэлэктииптэрбин сыаналааһын, билинии, тус бэйэм эрэ наҕараадам буолбатах дии саныыбын. “Саха” Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа уонна “Саха сирэ” хаһыат үлэһит кэлэктииптэригэр улахан махталлаахпын. Бу сыллар тухары сыыппара эйгэтигэр хардыыларбыт, ситиһиилээх үлэлэрбит барыта — бүтүн кэлэктиип ситиһиилэрэ. Ону тэрийсибит, арыйсыбыт буоламмын, киэн туттабын уонна астынабын. Онон бу үрдүк наҕараадам миигин салгыы үлэҕэ кынаттыыр.

— Арассыыйа суруналыыһа, араадьыйа, тэлэбиидэнньэ биэриилэрин ыытааччы Маргарита Симоньян соторутааҕыта тахсыбыт кинигэтин «В начале было Слово в конце будет Цифра» диэн ааттаабытыттан дьик гынным. Бэчээт эйгэтин инники дьылҕатын тыктаран эппит?

— Мин былырыын аспирантураны бүтэрэн, чинчийээччи-преподаватель дьупулуомун ылбытым. 4 сылы быһа чинчийиинэн дьарыктанныбыт, кэккэ социологическай ыйытыктары оҥордубут, дьону-сэргэни кытары кэпсэттибит. Ол түмүгэр туохтан долгуйабыт? Сахалыы хаһыаты, сурунаалы ааҕыы, нууччалыы эттэххэ, медиапотребление аччаан иһэр. Чуолаан ыччаппыт элбэх иһитиннэриини социальнай ситимнэртэн, телеграммтан ылар буолла. Ол да иһин хаһыатчыттарга, биир идэлээхтэрбэр туһаайан эттэххэ, итини судаарыстыбаннай хаһыат уонна тэлэбиидэнньэ эрэ көннөрөр кыахтаах. Ол иһин, оҕоҕо, ыччакка сөптөөх интэриэһинэй контены оҥороммут, сахалыы тылбытын чөл хаалларыахтаахпыт. Сахалыы хаһыаттар уонна сахалыы суруналыыстыка сыала-соруга — тылбытын чөл хаалларыы. Глобализация кэмигэр олоробут, сыыппара эйгэтэ кимэн киирэр иһэр. Биһиги тылбытын сыыппараҕа киллэрэн, оҥоһуу өйү сөптөөхтүк туһанан, тылбытын чөл, тыыннаах хаалларар туһугар үлэлиэхтээхпит. Өксөкүлээх Өлөксөй “анараа омуктар үгүс үтүөнү үөдүппүт, үс дойду өйүн үксэппит үтүө үөрэхтэрин туһаныахха” диэн сөпкө эппит.

“Кыраттан да үөрүөххэ”

— Дьиэ кэргэниҥ туһунан кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?

— Олоҕум аргыһа Анна Леонидовна буҕаалтыр идэлээх, үс уоллаахпыт. Улахан уолбут Москватааҕы физико-тиэхиньиичэскэй институту бүтэрэн, аспирантураҕа киирдэ. Орто уолбут худуоһунньук-аниматор үөрэҕэр устудьуон. Кырабыт лиссиэйгэ үөрэнэ сылдьар. Биһиги үөрэрбит диэн, оҕолорбут бары өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ үөрэммиттэрэ.

— Оҕолоргут идэлэрин талалларыгар хайысхалаабыккыт дуу?

— Бэйэлэрэ сөбүлээн талбыттара. Оҕо баҕатын таба көрөн, онно усулуобуйа оҥоро сатыахтаахпыт, оҕо бэйэтэ быһаарыахтаах быһыылаах. Сөбүлүүр идэтинэн үлэлиир киһи дьоллоох буолар. Мин бэйэм идэбин наһаа сөбүлүүбүн, ол иһин үлэбэр үөрэ-көтө кэлэбин.

— Дьиэ кэргэнинэн сынньалаҥҥытын хайдах атаараҕыт?

— Кэргэммин кытары айылҕаҕа сылдьарбытын наһаа сөбүлүүбүт. Кыһыннары хаалыктаах хаамабыт. Мырааннары кэрийэбит, наар сылдьар маршруттардаахпыт. Сайын балыктыыртан, каяк тыыбытынан устарбытыттан дуоһуйабыт. Уопсайынан, киһи айылҕаҕа сылдьан бэйэтэ бэйэтинэн буолар уонна күннээҕи түбүктэн, үлэттэн барытыттан сынньанар.

— Олоххутугар тутуһар тускулгут?

— Олохтон үчүгэйин булан көрөн, онтон дуоһуйуохха уонна үөрүөххэ. Холобур, күн тахсарын, үүнээйи тыллыытын, айылҕа атын да көстүүлэрин көрөн киһи дууһата сынньанар, “наһаа да үчүгэй күн буолбут” диэн махтанар. Бу барыта дьол буолбатах дуо?