Давос-2026: Европа балаһыанньата хаахтыйар

Бу күннэргэ аан дойду болҕомтото тохсунньу 19-23 күннэригэр Швейцария Давос куруортугар буола турар Аан дойдутааҕы экэнэмиичэскэй пуорумҥа туһуланна.

 

Быйылгы пуорум “Диалог тыына” диэн ааттанан, “геобэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй туруктаах буолуу суох кэмигэр бииргэ үлэлээһини бөҕөргөтөр” хайысхалаах этэ да, пуорумҥа Арассыыйаттан дэлэгээссийэни буолуохтааҕар, прессатын да ыҥырбатахтара. Онто да суох, пуорум бэрт тыҥааһыннаах кэмҥэ саҕаланна.

Булумахтаныы

Ол курдук, Европа билиҥҥи туруга Трамп Гренландияны ыларын туһунан этиэҕиттэн тосту уларыйан турар. “Папочкаларын” утарыахтарын кыахтара суох, мээнэ ньалбаһан олорон хаалаллара эмиэ табыгаһа суох. “Кырдьаҕастара”, арыыбын аҕалыҥ да сабаас диэн баран олорор, саатар, киһилии көрдөһөн да көрдөөбөт. Ааспыт нэдиэлэҕэ Гренландияны икки ыт көлөлөөх харабыллыыр диэн эриэн ыт элэгэр барбыт Дания абатыгар байыаннайдары арыыга аҕалтаан эрэр. Онтуката да, эппиккэ дылы, абына-табына: Франция — 15 киһини, Германия — 13 киһини, Норвегия — 2 киһини, Швеция — 3 киһини, Великобритания — 1 киһини, Финляндия — 2 киһини, Нидерланды 1 киһини ыыппыттар. Польша уонна Испания байыаннайдарын ыытартан аккаастаммыттар. Оттон дьоннорун арыыга ыыппыт баһылыктар этэллэринэн, бу дьон арыыны нууччалартан уонна кытайдартан көмүскүү барбыттар үһү. Бу дьаһалтан Италия оборуонатын миниистирэ Гвидо Крозетто аһара сонньуйан: “Ити дьон онно тиийэн тугу гыналларый — эспэдииссийэҕэ бараллар дуо? 15 итальянец, 15 француз, 15 ньиэмэс — күлүүгэ-элэккэ барыы саҕаланна”, — диэбит.

Ол эрээри, Трампы кыһыл илиигинэн ылбаккын, ким ханна тугу гынарын көрөн олорор. Инньэ гынан, бэйэтин соцситимигэр, арыыга байыаннайдарын ыыппыт Дания, Норвегия, Швеция, Франция, Германия, Британия, Нидерланды уонна Финляндия кутталлаах оонньууну оонньуулларын сэрэппит. Ол кэннэ өр буолбатах, тохсунньу 17 күнүгэр 10%-наах хомууру олунньу 1 күнүттэн, оттон “Гренландияны атыыга биэрбэтэхтэринэ”, бэс ыйыттан 25%-ҕы киллэриэм диэбит.

Арааһа онтон эбитэ дуу, Гренландияҕа кэлбит ньиэмэс байыаннайдара бэрт суһаллык тыас хомуммуттар. Сүрүнэ, кимиэхэ да тугу да эппэтэхтэр. Дьиҥэр, бастакы былааннарын быһыытынан, син өр буола кэлбит курдуктара үһү. Bild хаһыат ону, Трамп эбии түһээни түһэриэм диэбититтэн куттаммыттара буолуо диэбит.

Европа тугунан утарсар

Түһээн дьыалатыттан сылтаан тохсунньу 18 күнүгэр Европарламент АХШ-ы кытта эргиэн сөбүлэһиитин дуогабарын тохтотто, ол эбэтэр Эмиэрикэ табаара Евросойуус ис ырыынагар түһээнэ суох киирбэт буолла. Трамп онно хоруйдаан, арыыны биэрэр санааҕыт суох буоллаҕына, түһээни 100% оҥоруом диэн турда.

Европеецтар Үрүҥ Дьиэни утары киирсэр аҕыйах барыйааннаахтар. Олортон биирдэстэрэ — “эргиэн базуката”, маны Париж уонна Берлин туруорсаллар. Бу үстүрүмүөн Евросойууска доҕордуу сыһыана суох дойдулары утары туттуллар буолан, Холбоһуктаах Штаттары утары эргиэҥҥэ, инвестицияҕа тарыыптары киллэрэри көҥүллүүр. Иккис көрүҥнэрэ — Эмиэрикэ сыаналаах кумааҕыларын атыыга таһаарыы. Bloomberg бэлиэтээбитинэн, Европа инвестордара 8 трлн. дуоллардаах Эмиэрикэ актыыбын бас билэллэр. Ону барытын атыыга таһаардахха, дуоллар кууруһа эмискэ хамсыы түһүөхтээх итиэннэ пуондабай ырыынагы хамсатыахтаах. Ол гынан баран, актыып сорҕото кэтэх дьон илиитигэр баарынан, кинилэр Брюссель тылынан сылдьыбаттара чуолкай. Ону таһынан, АХШ экспорыгар 93 млрд. евро суумалаах түһээни киллэрии эмиэ дьүүллэһиллэр. Ол эрээри, штаттары кытта эргинсэ олорор дойдулар ону өйөөбөттөр, Брюссель да кэтэмэҕэйдиир.

Давоска туох буолла?

Пуорумҥа 130‑ча дойдуттан 3000 кэриҥэ кыттааччы муһунна, ол иһигэр 65 судаарыстыба баһылыга кытынна. Саамай улахан дэлэгээссийэ АХШ-тан кэллэ. Итиэннэ биир-биэс тыла суох кэлэр кэмҥэ аан дойду тутулун сүрүн өттө хайдах буоларын ыйдылар. Ол түмүгэр арҕаа дойдулар баччааҥҥа диэри оҥостон олорбут олохторо күппүлүү көтөр туруктаах. Европеецтар пуорум сүрүн тиэмэтинэн Украинаны өйөөһүн, кинини чөл түһэрии туһунан буолуо дии санаабыттара сатаммата. АХШ бэрэсидьиэнэ тыл этиитин улахан аҥаарын Гренландияҕа анаата. Арыыны АХШ-ка биэрдэхтэринэ, хардарыта барыстаах дьыала буоларын санатта, күүс өттүнэн ылыам этэ да ону туһаныахпын баҕарбаппын диэтэ. Эбиитин глобализацияттан аккаастанан уонна эргиэн түһээнин киллэрэн, АХШ-ка “экэнэмиичэскэй дьикти” буолан эрэрин кэпсээтэ.

Онон салгыы маннык бардаҕына, инникитин ЕС уонна НАТО икки аҥыы арахсар туруктаахтар диэн арҕаа дойдулар суруйууларыгар олоҕуран “Известия” иһитиннэрэр. Bloomberg суруйарынан, Европа лиидэрдэрэ Трампы кытта күөн күрэстэһиэхтээҕэр бэйэ-бэйэлэрин да кытта биир тылы булбакка сылдьаллар. ФРГ канцлера Мерц кэпсэтиини ыытыахха диир, Франция бэрэсидьиэнэ Макрон аһаҕастык утарар, кыра-хара судаарыстыбалар улаханнык дьиксинэн бу кириисис ханна тиэрдиэҕин кэтииллэр. Бельгия премьер-миниистирэ Барт де Вевер европеецтар хайдыһыылара 80 сыллаах эпоха түмүктэниитигэр тиэрдиэ диэн этэр.

 

Владимир Путин Үрүҥ Дьиэ баһылыгын ыҥырыытын тутан баран оҥорбут этиититтэн:

— Москва Гаазаҕа көмөлөһөөрү “Аан дойду сүбэтигэр” АХШ-ка “тоҥорулла” сытар үптэн 1 млрд. дуоллары ыытарга бэлэм. Москва РФ “тоҥоруллубут” үбүн байыаннай дьайыы буола турар сирин чөлүгэр түһэриигэ туттарын туһунан Вашингтону кытта дьүүллэһиэҕэ. АХШ уонна Гренландия тиэмэлэрэ Арассыыйаҕа сыһыана суохтар. Вашингтон уонна Копенгаген Гренландияны хайдах гыналларын бэйэлэрэ быһаарсыахтара. Дания урут да сирин-уотун АХШ-ка атыылаабыт уопуттаах. Арассыыйа Алясканы атыылаабыт сыанатынан ылар буоллаҕына, АХШ Гренландия атыытын “кыайыан сөп”.

 

Бачча ыксалга диэбиккэ дылы, аны Трамп Аан дойду сэбиэтин тэрийэн эрэр. Европа бу этииттэн улаханнык дьаахханарын биллэрэр, бу тэрилтэ атаҕар турдаҕына, ХНТ-ны таах солбуйар кыахтаах.

Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бу Сэбиэккэ киирэригэр Трамп тус бэйэтин ыҥырыытын тутан олорор диэн “Российскай газета” суруйар. Арассыыйа манна киирэрин-киирбэтин бииргэ үлэлэһэр дойдуларын кытта кэпсэтэн баран биллэрэр санаалаах. Тохсунньу 22 күнүгэр кинини кытта сирэй көрсө Трамп анал киһитэ Стивен Уиткофф уонна күтүөтэ Джаред Кушнер кэллилэр. Онон Украина иирсээнин тохтотор эйэлээх сөбүлэһии салгыы көрүллэр.

Зеленскэй туһунан ахтан аһарар буоллахха, кини бу Сүбэҕэ эмиэ ыҥырыллыбыта, ол эрээри, ханнык да тэрээһиҥҥэ Путины кытта бииргэ кыттарбытын “сатаан санаабаппын” диэн этэн турар. Давос пуорумугар кини Трампы кытта сирэй көрсөн Украина чэчирии сайдар былаанын оҥостуохтаахтар этэ да, ол АХШ бэрэсидьиэнин бэбиэскэтигэр киирбэтэҕэ.