Кулун тутар 15 күнүгэр РФ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан, Арассыыйаҕа 2036 сылга диэри үлэлиир Дьиэ кэргэн, демография бэлиитикэтин, элбэх оҕолонууну өйүүргэ стратегия ылылынна. Үбүлээһин, туох-баар үлэ барыта бу стратегия чэрчитинэн ыытыллыаҕа.
Биһиги судаарыстыбабыт ис бэлиитикэтигэр демографияны, дьиэ кэргэни өйүүрү, социальнай көмөнү инники күөҥҥэ тутар. Кэнники сылларга төрөөһүнү, элбэх оҕолоох буолууну элбэтэргэ хаһааҥҥытааҕар да үгүс көмө оҥоһуллар буолла. Бу стратегия ылыллан, демографическай, социальнай көмө өссө далааһыннанна, былаас уорганнарын, тустаах тэрилтэлэр үлэлэрэ чопчуланна.
Арассыыйа сирин иэнинэн уонна нэһилиэнньэтин ахсаанынан 10 улахан дойду иһигэр киирсэр. Ол эрээри, билигин дойдуга төрөөһүн уонна ыал буолуу аҕыйыы турар, оттон аҕам саастаах дьон ахсаана эбиллэр. Онон 2017 сылтан нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйыы турара бэлиэтэнэр. Бу туохтан буоларый?
Бастатан туран, “демографическай дьаама” диэн өйдөбүл баар. Ааспыт үйэ 90‑с сылларыгар ыһыллыы-тоҕуллуу буолан, олох хаачыстыбата эмискэ намтаан, төрөөһүн биллэ аҕыйаабыта. Ол кэмҥэ төрөөбүт кыргыттар улаатан, билигин төрүүр-ууһуур саастара кэллэ. Кинилэр ахсааннара аҕыйаан, төрөөһүн эмиэ аҕыйыыр.
2006 сыллаахха төрүүр-ууһуур саастаах дьахтар ахсаана 39,4 мөлүйүөн этэ. 2023 сылга ити ахсаан 34,2 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспитэ. Судаарыстыбаннай статистика федеральнай сулууспата сабаҕалыырынан, бу ахсаан 2046 сылга диэри уларыйар, эбиллэр кыаҕа суох.
“Демографическай дьаама” диэн өйдөбүл баар. Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар олох хаачыстыбата эмискэ намтаан, төрөөһүн биллэ аҕыйаабыта. Ол кэмҥэ төрөөбүт кыргыттар улаатан, билигин төрүүр-ууһуур саастара кэллэ. Кинилэр ахсааннара аҕыйаан, төрөөһүн эмиэ аҕыйыыр.
Маны тэҥэ, эдэр дьон сыаннастара уларыйда. Кинилэр ыал буола охсорго тиэтэйбэттэр, бастаан үөрэнэри, үлэлиири, дьиэлэнэри инники күөҥҥэ туталлар. Атын дойдуларынан күүлэйдээн, биисинэс арынан, бастаан бэйэлэрин тустарыгар олоруохтарын баҕараллар.
Тыа сириттэн куоракка көһүү элбэх. Ордук эдэр дьон көһөллөр, үөрэнэ тиийэн баран, эргиллибэттэр. Куоракка кирэдьииттээх, ипотекалаах эдэр ыал элбэх оҕолоноро уустук.
Оттон аҕам саастаах дьон ахсаана эбиллэр. 2024 сылга 65‑тэн аҕа саастаах дьон ахсаана 25 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ (нэһилиэнньэ 17,1%-на). 2006 сылга 14% этэ. Онон бу көстүү экэниэмикэҕэ, доруобуйа харыстабылыгар уонна социальнай хааччыйыыга уларытыылары киллэрэри эрэйэр. Бу саҥа стратегия кэлим судаарыстыбаннай бэлиитикэни ыытарга маны барытын учуоттуохтаах.
2025 сыл саҕаланыыта Арассыыйаҕа 146 мөлүйүөн киһи олорор (саҥа холбоспут эрэгийиэннэри учуоттаабакка туран). Манна Крым холбоспута эмиэ эптэҕэ. 2006 сыллаахха нэһилиэнньэ 143,2 мөлүйүөн киһи этэ. 2006 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 687,1 тыһыынча киһинэн көҕүрээбит эбит буоллаҕына, 2024 сылга — 545,1 тыһыынча киһинэн.
Судаарыстыбаннай статистика федеральнай сулууспатын сабаҕалааһынынан, маннык баран истэҕинэ, 2036 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 140,9 мөлүйүөҥҥэ диэри аҕыйыан сөп.
2006 сылга үлэлиир кыахтаах дьон 63%-ны, оҕолор — 16,5%, аҕам саастаахтар — 20,5% ылаллара. 2024 сылга: үлэлиир кыахтаах дьон 58%-ны, оҕолор — 18,3%, аҕам саастаахтар — 23,7% ылаллар. Онон үлэлиир саастаах дьон ахсаана аҕыйыыр. 2024 сыллааҕы дааннайынан, Арассыыйаҕа нэһилиэнньэ орто сааһа 41 сылга тэҥнэһэр (дьахталлар — 43,3 сыл, эр дьон – 38,3 сыл).
2024 сылга миграциянан көһөн кэлии 452,9 тыһыынча киһинэн эбиллибит (миграционный прирост).
2006–2023 сылларга өлүү ахсаана 19,9%-нан аҕыйаабыт. Онон киһи олоҕун орто уһуна үрдээбит — 66,7 саастан 72,9 сааска диэри. Саамай уһун үйэлээхтэр Дагестаҥҥа олороллор — онно орто саас 79,9 сылга тэҥнэһэр, саамай кылгас үйэлээхтэр Чукоткаҕа бааллар — орто саас 66,6 сыл. Саха сиригэр киһи олоҕун орто уһуна 73,5 сааска тэҥнэһэр.
2006 сыллаахха төрүүр-ууһуур саастаах дьахтар ахсаана 39,4 мөлүйүөн этэ, 1,48 мөлүйүөн оҕо төрөөбүтэ. 2023 сылга 1,26 мөлүйүөн оҕо төрөөбүт, бу көрдөрүү 2016 сылтан намтаан иһэр.
2013–2023 сылларга 20–24 саастаах уонна 25–29 саастаах кыргыттар ахсааннара 32,8 уонна 41,9 бырыһыанынан аҕыйаабыт. Бу саамай төрүүр саастара — төрөөһүн 44 бырыһыана бу сааска түбэһэр.
Сабаҕалааһын быһыытынан, төрүүр-ууһуур саастаах дьахтар ахсаана өссө да аҕыйыы туруоҕа: 2036 сылга — 31,1 мөлүйүөҥҥэ, 2046 сылга 27,4 мөлүйүөҥҥэ тиийиэ дииллэр. Оччотугар төрөөһүммүт өссө намтаан иһиэх туруктаах. Маны тэҥэ, 2023 сылга 244,9 тыһыынча оҕону түһэртэрии (аборт) оҥоһуллубут.
Биир эрэ оҕолоох ыал ахсаана элбэх (55%). 20–39 саастаахтарга 4,3 мөлүйүөн дьахтар биир эрэ оҕолоох, 3,8 мөлүйүөн дьахтар икки оҕолоох. Ол эрээри, дьиэ кэргэттэргэ үһүс уонна онтон кэлэр оҕо төрөөһүнэ эбиллибит (7–12% диэри). Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн ахсаана кэнники 10 сыл иһигэр 2,2 төгүл эбилиннэ (1,1 мөлүйүөнтэн 2,4 мөлүйүөҥҥэ диэри). Элбэх оҕолоох ыалларга оҕо ахсаана эмиэ эбилиннэ (4,8 мөлүйүөнтэн 7,7 мөлүйүөҥҥэ диэри). Бу көмө миэрэтэ эбиллибитинэн буолуон сөп.
2020 сыллааҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн, 24,5 мөлүйүөн оҕолоох дьиэ кэргэн баар. 18‑гар диэри саастаах оҕо ахсаана — 30 мөлүйүөн.
Ыал буолуу ахсаана намтыыр. 2013 сыллаахха 1000 киһиэхэ 8,5 саҥа ыал эбиллэр буоллаҕына, 2023 сылга 6,5 саҥа ыал тэриллэр буолбут. Маны тэҥэ, 2023 сылга 1000 киһиэхэ 4,7 арахсыы буолбут.
Демография сыыппараларын сыымайдаатахха, дьэ, ити курдук. Саха сирэ, Уһук Илин эрэгийиэннэригэр тэҥнээтэххэ, үчүгэй көрдөрүүлээх.
— Саха сирэ — нэһилиэнньэтин ахсаана бигэтик эбиллэн иһэр көрдөрүүлээх Уһук Илиҥҥэ соҕотох эрэгийиэн буолар. Өрөспүүбүлүкэҕэ хас бэһис дьиэ кэргэн элбэх оҕолоох. Оҕо төрөөһүнүнэн Арассыыйаҕа 7‑с миэстэлээхпит. Онон биһиги саамай сүрүн ситиһиибит, дьон олоҕун усулуобуйата тупсан иһэрин көрдөрүүтэ — киһи үйэтэ уһааһына уонна сыллата элбээн иһэрбит буолар, — диэн Ил Дархан Айсен Николаев Ил Түмэҥҥэ туһаайан этиитигэр бэлиэтээбитэ.
Быйылгыттан “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыак үлэлээтэ. Ол чэрчитинэн уонна стратегия хайысхатынан күүстээх үлэ торумнанна.
СЫЫППАРАЛАР
2007 сылтан
14,2 мөлүйүөн
ыалга Ийэ хапытаалын сэртипикээтэ бэриллибит.
Саха сиригэр
1 мөлүйүөн
7500 киһи олорор,
34 тыһыынча
элбэх оҕолоох ыал баар.
ХААРТЫСКА: HTTPS://PXHERE.COM/RU/PHOTO/735935
Клоннааһын бастакы “сиэртибэтинэн” дуу, “дьолунан” дуу 1996 сыллааха күн сирин көрбүт Долли бараан буолар. Ол…
Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр Улуу Кыайыы 80 сылынан, Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну, Саха сиригэр Ийэ дойдуну…
Таһырдьа сааскылыы ылааҥы күннэр саҕаланнылар. Кэбээйи улууһун Сииттэ нэһилиэгэр астына-дуоһуйа сибиэһэй салгыҥҥа оонньоору-көрүлээри кырачаан уолаттар…
Кэлин уопсастыба майгыта, бэйэ-бэйэтигэр сыһыана сатарыйда дии санаабаккыт дуо? Кынчарылла туран саастааҕын, үйэ аҥаара эрдэлээн…
СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников Историктар уонна кыраайы үөрэтээччилэр сойуустарын бастакы уопсастыбаннай бириэмийэлэрин туттарда.…
Бу күннэргэ Амма улууһун Эмис нэһилиэгин киин куоракка ыытыллар күнүн чэрчитинэн бэрт дириҥ ис хоһоонноох…