Доҕордоһуу туонатыгар — Тулагы-Киллэмҥэ

Тулагы-Киллэмҥэ Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха сиригэр Култуура, нэһилиэкпитигэр Сомоҕолоһуу сыллара биллэриллибиттэрин  арыйар үөрүүлээх тэрээһин өрө көтөҕүллүүлээхтик, ньиргиэрдээхтик буолла.

Тэрээһин «Доҕордоһуу туоната» диэн туруоруунан уратытык саҕаланна. Дохсун ытыс доҕуһуолугар уйдаран «Алгыс» бэтэрээннэр хордара Ангелина Файрушина дьүрүлүгэр, Сайа тылларыгар «Сахам сирэ» диэн ырыанан долгутуулаах дьоро киэһэни арыйда. Дьон-сэргэ биһирээн, кэрэхсээн истэр, көрөр «Ымыы» уонна  «Төрүт дорҕоон» фольклор бөлөхтөрүн туруоруулара өрүү да буоларын курдук болҕомтону улаханнык ылла.

Салгыы Тулагы-Киллэми сөбүлээн, талан ылан таптаан олохсуйбут араас норуоттар дьиэ кэргэнинэн тахсыылара, бэйэлэрин төрөөбүт тылларынан истиҥ-иһирэх эҕэрдэлэрэ, уоттаах-күөстээх киһини эрэ долгутар үҥкүүлэрэ көрөөччүлэр сүргэлэрин көтөхтө, ытыс тыаһынан доҕуһуолланна.

Бу кэнниттэн үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ саалаҕа толору мустубут ыалдьыттарга нэһилиэк баһылыга Егор Гаврильевич Попов, М.Обутова-Эверстова аатынан Култуура киинин дириэктэрэ Максим Пантелеймонович Игнатьев, П.Кочнев аатынан Тулагы орто оскуолатын дириэктэрин иитэр үлэҕэ солбуйааччы Мария Семеновна Потапова истиҥ-иһирэх эҕэрдэлэрин тиэртилэр.

Күүтүүлээх дьоро тэрээһини бииртэн биир чаҕылхай нүөмэрдэр ситэрэн-хоторон, тупсаран, уоттаах-күөстээх чаҕылхай оҥорон истилэр. «Күөрээйики кустуга», «Күн сардаҥалара», «Алгыс кынаттара», «Кэнчээри» уһуйаан кэлэктиибин имигэс хамсаныылаах бөлөхтөрө дьикти-кэрэ үҥкүүлэрин бэлэхтээтилэр. «Эйгэ» оҕо фольклорнай бөлөҕө, Изабелла Максимова, Саелма Гатыпова ырыалара, «Субботея» ырыа бөлөҕө, култуура эйгэтин эдэр үлэһиттэрин ырыалара ыраахха диэри дуорайда, кэнсиэри киэргэттэ. Сүргэни улаханнык көтөхпүт истиҥ тэрээһин доҕордоһуу оһуохайынан түмүктэммитин дьон-сэргэ олус астынна.

Манна даҕатан эттэххэ, бу күн Култуура киинигэр биир бэлиэ тэрээһин буолан ааста. Ол курдук, Тулагы-Киллэм нэһилиэгэр «Арассыыйа норуоттарын култуурата — үгэс сомоҕолоһуута» диэн Саха сирин кэллиэксийэньиэрдэрин уонна нэһилиэк «Түмэн» диэн уус-уран оҥоһуктарын дьиэтин быыстапкалара дьон-сэргэ болҕомтотун тартылар. Бу тэрээһин элбэх доҕордуу омуктаах дойдубут култууратын үйэтитиигэ уонна тарҕатыыга улахан суолталаах буолара өссө төгүл бигэргэтилиннэ.

Быыстапкаҕа араас хайысхалаах, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаабат сэдэх экспонаттар туруорулуннулар. Көрөөччүлэр Арассыыйа норуоттарын кэрэ бэйэлээх куукулаларын, араас дойдуттан хомуллубут дьэрэкээн ойуулаах тэриэлкэлэри, мааны да мааны гжель иһиттэри уонна сувенирдары, ону таһынан киһи эрэ сэҥээрэн көрөр араас омуктар букубаардарын аҕалбыттара көрүөхтэн кэрэ.  Экспозицияҕа Арассыыйа эрэгийиэннэрин уонна тас дойдулар былаахтара, норуоттар кэрэ-мааны иһиттэрэ, ол иһигэр саха маанылаах күндү чороонноро, кытыйалара, дьөһөгөй оҕотун ураннык оҥорбуттара, хараҕы сымнатар, дууһаны манньытар нарын-намчы тыастаах-уустаах музыка үстүрүмүөннэрэ уонна киһи эрэ тутан-хабан, имэрийэн-томоруйан көрүөн баҕарар былыргы оонньуурдара кэчигирэһэн дьоһун миэстэни ыллылар.

Бу тэрээһиҥҥэ биллиилээх кэллиэксийэньиэрдэр түмсүүлэрэ кытынна. Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан Төҥүлүттэн Екатерина Васильевна Михайлова салайааччылаах «Абылаҥ» кулууп ыалдьыттаабыта барыбытын олус үөртэ. Дьокуускайтан Сэргэ Кыыһа Тускулаана салайыытынан «Кэллиэксийэньиэрдэр түһүлгэлэрэ» өрөспүүбүлүкэтээҕи бөлөхтөрө бэйэлэрин сэдэх малларын аҕалбыттара ураты буолла. Ону таһынан Елена Михайловна Готовцева салалталаах «Тулагы кэллиэксийэньиэрдэрэ» кулууп чилиэннэрин тус кэллиэксийэлэрэ быыстапканы өссө байытан, киэркэтэн биэрдилэр.

«Түмэн» уус-уран оҥоһуктарын дьиэтин маастардара сахалыы музыкальнай үстүрүмүөннэри, талахтан оҥоһуктары, бэргэһэлэри уонна дэйбиирдэри дьон дьүүлүгэр таһаардылар. Манна сылгы сиэлиттэн оҥоһуллубут паннолар, ат тэриллэрэ, оҕуруолаах киэргэллэр уонна кыбытыылаах тигиинэн (лоскутнай шитье) тиһиллибит мааны олбохтор биһирэбили ылыахтарын ыллылар, хайҕаныахтарын хайҕаннылар.

Тэрээһин официальнай чааһа салайааччылар эҕэрдэ тылларынан түмүктэннэ. Ол кэнниттэн быыстапка саалатыгар дьон-сэргэ астына-дуоһуйа кэпсэтэн, санааларын үллэстэн, үөрэн-көтөн тарҕастылар. Бэртээхэй быыстапка үгэһи утумнааһыны, тэрээһин айар үлэ үрдүк күүһүн көрдөрдө, барыта олус үчүгэй диэн көрөөччүлэр улаханнык астынан, дуоһуйа сынньанан, үрдүк сыаналаатылар.

 

Светла Попова

Хаартыскалар уонна видео ааптар тиксэриилэрэ