Доҕорум Александр Дмитриев-Таммах ырыалара үйэлээхтэр

Композитор, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Аллараа Халыма улууһун бочуоттаах олохтооҕо Александр Иванович Дмитриев-Таммах бу дьыл олунньу 15 күнүгэр орто дойдуттан барбыта биир сылын туолар.

Баара эбитэ буоллар олунньу 22 күнүгэр 70 сааһын туолуохтаах этэ. Александр Иванович 1956 сыллаахха Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ, 1973 с. Ньурба 1 оскуолатын, 1983 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай училище дирижерско-хоровой салаатын, 1991 с. Уфатааҕы ускуустуба институтун композиторскай отделениетын бүтэрбитэ. Оренбург уобалаһын Орскай куоратыттан төрүттээх кэргэнин Ольганы кытары институкка бииргэ үөрэнэ сылдьан билсибитэ. 1991 сылтан кэргэнинээн Аллараа Халымаҕа Черскэй бөһүөлэгэр музыкальнай оскуолаҕа отуттан тахса сыл үлэлээбиттэрэ. Александр Иванович 600 тахса ырыа дьүрүлүн айбыта, ол иһигэр Аллараа Халыма улууһугар гимнэ буолбут ырыалаах. Сорох ырыаларыгар тылын бэйэтэ суруйар этэ. Сахаҕа кини курдук элбэх ырыаны айбыт киһини истэ иликпин.

Александр Иванович саамай биллибит, хит буолбут ырыата “Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын” диэн. Бу ырыа 2023 сылга «Үйэ бастыҥ ырыата» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Ырыа тылларын уонна дьүрүлүн кини бастакы тапталыгар Таатта кыыһыгар анаан, 1978 сыллаахха суруйбута. Ырыа төһө даҕаны Александр бэйэтин олоҕун туһунан буоллар, кини бэйэтин кистэнэн, кыыс уобараһын айбыта. Ырыаны аан бастаан музыкальнай училищеҕа бииргэ үөрэнэр уолугар Семен Бандеровка иһитиннэрбитэ. Оччолорго Семен киһини долгутар дьикти үчүгэй куоластаах ырыаһыт, гитараҕа да олох үчүгэйдик оонньуур этэ. Кини бу ырыаны сөбүлээн, ыллаан киэҥ эйгэҕэ тарҕаппыта.

Александр училище уопсай дьиэтигэр Юрий Сивцевы кытары бииргэ олорбута. Мин Юрийдыын тутуу этэрээтигэр Сунтаарга бииргэ үлэлии сылдьан билсэн табаарыстыы буолбуппут. Кини ырыаларыттан саамай биллэллэрэ Сэмэн Данилов тылларыгар “Оҕо сааһым доҕотторугар” диэн ырыа буолар. Юрийга уопсайыгар тиийэ сылдьан Александрдыын, Бандеров Сенялыын, Чурапчыттан төрүттээх Борисов Колялыын билсибитим. Исай Брызгалов, Савва Вензель, Раиса Захарова, Борис Алексеев, Владимир Павлов, Василий Жирков, биир дойдулааҕым баянист Иван Баишев эмиэ кинилэри кытары бииргэ үөрэммиттэрэ. Александр хоһугар олорон киһи кутун тутар ырыаларын, чөллөркөй баритон куолаһынан гитараҕа доҕуһуоллаан ыллыыра. Ол ырыаларыттан “Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын” диэн ырыатын наһаа сөбүлээммин, Сэргэлээх уопсайын 13-с корпуһугар гитаранан ыллыырым.

Улууска үлэлии тиийэн вокальнай-инструментальнай ансаамбыл тэрийбитим, кэнсиэрдэргэ, үҥкүүлүүр саалаларга, дьиэ кэргэн бырааһынньыктарыгар “Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын” диэн ырыаны сөбүлээн ыллыырбыт. Бу ырыаны оччотооҕу эдэр ыччат наһаа сэҥээрэн истэрэ. Табаарыһым ырыата киэҥ эйгэҕэ тарҕанарыгар кыра да буоллар кыттыгастаахпыттан астынабын, ол ырыатын туһунан социальнай ситимнэргэ таһаарбыт ыстатыйабын Александрга ыыппыппар, ааҕан баран махтаммыта.

Аҕам Неустроев Гаврил Андреевич Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэлии сылдьан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Сэрии саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри уонна 1945-46 сс. Латвияҕа Прибалтика националистарын кытары сэриилэспитэ. Сэрииттэн бааһыран кэлэн артыыс быһыытынан таптыыр тыйаатырыгар салгыы кыайан үлэлээбэтэҕэ. А.И. Дмитриев кини айбыт ырыаларын нуоталарын электроннай варианын оҥорон баран маннык суруйбута: “Гаврил Андреевич ырыаларыгар айылҕаттан айдарыылааҕа, ырыаны суруйарга дьоҕурдааҕа өтө көстөр. Ырыаларын дьүрүллэрэ уурбут-туппут курдук тупсаҕайдар, ылбаҕайдар, өйдөнүмтүөлэр. Ырыалара олох араас хайысхаларыгар анаммыттар, айар үлэтин араҥата киэҥ. Ырыа ис эйгэтигэр, ис күүрээнин сайдыытыгар кыраҕытык сыһыаннаһар. Ырыаларын сүрүн интонационнай тутула уу сахалыы дэгэрэҥ ырыаҕа олоҕурбуттар, ол иһин дьон кэбэҕэстик ылынар, өйдүүр…”.

Табаарыспар Александр Ивановичка аҕам ырыаларын үйэтитиигэ көмөтүн иһин махтанабын. Аҕам туһунан кинигэ таһаарбыппыт, онно кини суруйбут рецензията, нуоталара киирбиттэрэ. Киниэхэ кинигэбин хайдах тиксэрэбин диэбиппэр: «Ыарытыйар буоллум, соҕуруу кэргэним дойдутугар көһөр буоллум, сайын Дьокуускайга ый кэриҥэ буолабын, онно биллиэм, кэргэним куората Орскай ууга барбыт», — диэбитэ. От ыйыгар «Дьокуускайга хаһан кэлэҕин?» диэн ыйыппыппар: «Бэс ыйын 26 күнүгэр Москваҕа кэлбитим, ыалдьар буолан куоракка араас сиргэ эмтэнэн олох да умнан кэбиспиппин, бырастыы гын, кинигэни балтыбар Дианаҕа тиксэрээр», — диэбитэ. Балтыгар Дианаҕа кинигэбин тиксэрбитим.

Инньэ гынан табаарыспын тыыннааҕар кыайан көрсүбэккэ хаалбыппыттан хомойобун. Александр киһи быһыытынан биллэ-көстө сатаабат аһара сэмэй майгылаах, айар үлэһит быһыытынан олус үлэһит киһи этэ. Кини ыарахан ыарыыта эмтэммэтин билэн баран, төһө да нэһиилэ сырыттар, олоҕун тиһэх күнүгэр диэри айар үлэтинэн дьарыктаммыта. Өлөр күнүгэр кэргэнэ Ольга, Александр үлэлии олордоҕуна, үлэтигэр барбыт. Эбиэккэ кэлбитэ Александр үлэлии олорор остуолуттан сууллан түһэн өлө сытарын булбут. Олоҥхо бухатыыра Ньургун Боотур дойдутугар бэриниилээҕин, ханнык да ыарахантан чаҕыйбакка дойдутун көмүскүүрүн курдук, Александр таптаан, талан ылбыт музыкатыгар бэриниилээҕин, модун санаалааҕын көрдөрбүтэ. Олоҕум орто омурҕанын бэлиэтиир Үс Хатыҥҥа тэрийбит дьоро киэһээбэр Александр Иванович ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан сылдьан, ыллаан-туойан, элбэх киһилээх киэҥ түһүлгэбин киэргэппитин иһин билиҥҥээҥҥэ махтана саныыбын.

Александр Иванович аҕа быһыытынан 6 оҕотун уопсастыбаннай үлэҕэ, успуорка, уус-уран самодеятельноска, ону таһынан гитараҕа, фортепианаҕа оонньуурга уһуйан үөрэппитин түмүгэр оҕолоро дэгиттэр талааннаахтар, сайдыылаахтар. Кинилэр бары Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэнэн, норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Уола Сандар, кыыһа Юля Обнинскайдааҕы атомнай энергетика институтун үөрэнэн бүтэрбиттэрэ. Сандар атомнай бырамысыланнаска инженер-конструктор, Юля опто-волоконнай хайысхаҕа үлэлиир.

Александр Иванович элбэх ырыаларын саха суруйааччыларын, хоһоон айааччыларын хоһоонноругар айбыта. Кини ордук таһаарыылаахтык Илья Ильич Афанасьев-Алмаас салайааччылаах «Иэйии» диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи литературнай түмсүүнү кытары үлэлэспитэ. Суруйааччылартан ордук күүскэ ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, поэт Анатолий Гаврилович Старостин-Сиэн Кынаты кытары айымньылаахтык үлэлэспитэ. Нэдиэлэ анараа өттүгэр Сиэн Кынат кэргэнэ Люция Петровна телефонунан эрийэн кэпсэппитэ. Кини: “Александр Дмитриев быйыл 70 сааһа буоларынан, кини туһунан кэнсиэр-биэчэр ыыппыт киһи”, — диэбитэ. Ол этиигэ сөбүлэһэммин, бу күннэргэ Люция Петровналыын Таммах музыкальнай училищега бииргэ үөрэммит табаарыстарын, төрөөбүт Ньурбатын уонна үлэлээбит Аллараа Халыматын улуустарын дьонун, хоһоон суруйааччылары, ырыа айааччылары, ырыаһыттары, үҥкүүһүттэри, тыйаатырдар салайааччыларын, Александр Иванович кэргэнин Ольга Васильевнаны, уо.д.а. кытары кэпсэттибит.

Олунньу 30 күнүгэр мээрийэ кыра саалатыгар концерт тэрээһинин боппуруоһугар оробуочай бөлөх бастакы сүбэ мунньаҕын ыыттыбыт. Ол мунньах туһунан социальнай ситимҥэ таһаарбыппар дьон сэргээбит, кэнсиэр хаһан буоларый, билиэт ылыа этибит дииллэр.  Дьон кэнсиэр туһунан ыйытара — ол композитор Таммах ырыаларын дьон-сэргэ сөбүлүүрүн, үтүө киһи айар үлэтин интэриэһиргиирин көрдөрөр.

 

Ыстатыйабын суруйааччы Сиэн Кынат тылларынан түмүктүүбүн: “Александр Дмитриев-Таммах төрөөбүт айылҕатыттан бэриллибит дууһатынан, барҕа балысхан талаанынан айбыт уонна иитиэхтээн көтүппүт 600 тахса ырыаларын чаҕылхай дьүрүллэрэ ким баҕарар сүрэҕэр сөбүлэттэрэр дьикти иэйиилээх, модун кыахтаах күүстээхтэригэр экчи эрэнэбин. Оннук дуолан, дохсун күүстээх добун дорҕооннор дуорайа, доллоһуйа турдуннар!”

Александр Иванович табаарыһа,

СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ,

өрөспүүбүлүкэ улуустарын землячестволарын сэбиэтин салайааччыта

Иван Гаврильевич Неустроев.

.