Хаартыска: ааптар архыыбыттан
Үрдүк категориялаах фтизиатр-быраас, мэдиссиинэ билимин дуоктара, суруйааччылар холбоһуктарын чилиэнэ Валериан Парфеньевич Николаев 1951 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Кутанаҕа орто дойдуга күн сирин көрбүтэ.
Николаевтар 9 бииргэ төрөөбүттэр. Валериан Элгээйигэ интэринээккэ олорон оскуоланы бүтэрбитэ. Ити сыл оҕо сааһыттан ымыы гынан иитиэхтээбит баҕатын толорон, Дьокуускайга элбэх күүстээх күрэҕи ааһан, Саха судаарыстыбаннай университетын мэдиссиинэҕэ факультетыгар быраас үөрэҕэр киирбитэ. Үөрэҕин бүтэрбит сылыгар Покровскайга сүүс куойкалаах сэллиги эмтиир балыыһаҕа ананан үлэтин саҕалаабыта. Ити кэмтэн саҕалаан, икки атах иэдээнэ буолбут сэллик ыарыытын дириҥник үөрэтэн, эмтиир, сэрэтэр саҥа ньымалары көрдүүргэ, ону олоххо киллэриигэ туһулаан үлэлээбитэ. 1985 сыллаахха килиниичэскэй ординатураны, 1987 сыллаахха аспиратураны бүтэрэн, билим хандьытаатын истиэпэнин ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Дьокуускайга сэллиги чинчийэр научнай-производственнай холбоһук эпидемиологияҕа отделыгар билим ыстаарсай үлэһитинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ити сылларга ыарыы тарҕанарын бопсор, сэрэтэр хайысхалаах сүүрбэттэн тахса үлэни таһаартарбыта. Хас да үлэтэ саҥа ньыманан билиниллэн (изобретение), Туоһу суругу (свидетельство) ылбыта. Түбүркүлүөһү эмтиир ситим быраастара күннэтэ туттан, ыарыыны бохсор үлэлэрэ саҥа үрдүк таһымҥа тахсарыгар төһүү күүс буолбута.
1992 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр СӨ доруобуйа харыстабылын миниистирин бастакы солбуйааччытынан анаммыта. Бастакы сүһүөх эмп тэрилтэтигэр эриллибит буолан, үлэ ис хоһоонун төрдүттэн билэрэ. Ол иһин, эмтиир, ыарыыны сэрэтэр тэрилтэлэр бары таһымнарын үлэтэ тупсарыгар сүрүн болҕомтотун уурбута. Үлэни төрдүттэн тупсарарга, саҥа таһымҥа таһаарарга күүстээх тирэх наадатын өйдөөбүтэ. Оччотооҕу миниистир Борис Афанасьевич Егоровы кытары сүбэлэһэн, “Об основах охраны здоровья населения в Республике Саха (Якутия)” сокуон барылын иилээн-саҕалаан, тэрийэн оҥорбуттара. Сокуон 1993 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр бигэргэнэн тахсыбыта. Сокуон олоххо киириэн инниттэн киэҥ хабааннаах улахан бырагыраама оҥоһуллан туолуута булгуччулаах хонтуруолга ылыллыбыта. Ол бары араҥа эмтиир ситимигэр үлэ хаамыытын тупсарарга ыйынньык, суолдьут сулус буолбута.
Миэстэтигэр эмтиир-томтуур үлэни үрдүк таһымҥа тэрийэн ыытар наадаттан орто сүһүөх салайар каадырдар билиилэрин үрдэтэллэрэ, олох хардыытын кытта тэҥҥэ сайдаллара булгуччулааҕа. Кинилэр үлэлэриттэн өрөспүүлүкэ доруобуйатын харыстабылын, нэһилиэнньэ доруобуйатын туруктара быһаччы тутулуктааҕа. Валериан Парфеньевич быраастар билиилэрин, эмтиир, тэрийэр дьоҕурдаран тургутар хамыыһыйа салайааччыта буоларын быһыытынан (аттестация хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ), оройуон, куорат кылаабынай быраастарын, солбуйааччыларын таба сүүмэрдииргэ, билиилэрин үрдэтиигэ сүрүн болҕомтотун ууран үлэлээбитэ.
Кини үлэлиир сылларыгар РАМН, РНА СО институттарын кытта ыкса үлэлэһии хаһааҥҥытааҕар да күүскэ тэриллибитэ. Бастакытынан, дойду биллиилээх учуонайдара салайааччылаах бөлөхтөр өрөспүүбүлүкэ быраастарын кытта киэҥ хабааннаах чинчийэр үлэлэри ыыппыттара. Нэһилиэнньэ доруобуйата, эмп тэрилтэлэрин туруктара, оҥоһуллар көмө таһыма үөрэтиллибиттэрэ, түмүк оҥорон, СӨ бырабыыталыстабытыгар түһэрбиттэрэ. Нэһилиэнньэ доруобуйатын туругун салгыы тупсарар хайысхалаах быһаарыылар ылыныллыбыттара. Иккиһинэн, быраастар идэлэрин үрдэтинэр, билим исписэлиистэрин бэлэмниир институттарга ординатураҕа, аспирантураҕа, докторонтураҕа бүддьүөт суотугар, урукку кэмнэргэ тэҥнээтэххэ, 3-4 төгүл элбэх миэстэ көрүллэрэ ситиһиллибитэ.
СӨ бырабыытылыстыбатыгар туруорсан уонна СӨ бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев өйөөн, ординатураҕа, аспирантураҕа үөрэнэр быраастарга ол иннигэр ыла сылдьыбыт хамнастара төлөнөр буолбута. Ону таһынан Новосибирскайга кинилэргэ анаан, үс олорор дьиэ атыылаһыллыбыта. Ити барыта үрдүк таһымнаах, идэлэрин дириҥник бэлэр исписэлиистэри бэлэмнииргэ төһүү күүс буолбута.
СӨ Доруобуйа харыстабылыгар министиэристибэтэ миэстэтигэр кыайан эмтэммэт уустук ыарыылаахтар киин сирдэргэ эмтэнэ баралларын хааччыйбыта. Ол ыарыһахтар аҕыс уонча бырыһыаннара Москва килииникэлэригэр эмтэммиттэрэ. Ыарыһахтар улахан куоракка кэлэр-барар сирдэригэр улаханнык мунаахсыйар буоланнар, эрэйи көрөллөрө. Ону көрө сылдьан миниистир Борис Егоров, солбуйааччылара Валериан Парфеньевич уонна Петр Дмитриевич Каратаев сүбэлэһэн, улахан туруорсуунан СӨ Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтигэр мэдиссиинэ билимин хандьытаата Н.Е. Борисовы хамнаһын өрөспүүбүлүкэ балыыһатыттан төлөөн туран ылбыттара, санитарнай массыына биэрэн ыарыһахтары сөмөлүөккэ көрсөн, килииникэлэригэр быһа киллэрэр кыахтаммыттара. Инньэ гынан, элбэх киһи эрэйин чэпчэппиттэрэ.
Валериан Николаев 1994 сыл балаҕан ыйыгар “Фтизиатрия” НПО дириэктэрин билимҥэ солбуйааччытынан анаммыта. Чинчийэр үлэлэр хайысхаларын биир сүрүҥҥэ киллэрэргэ уонна салгыы сайыннарарга элбэх өрүттээх үлэлэри тэрийэн ыыппыта. Сэллиги ситиһиилээхтик эмтииргэ олохтоох учуонайдар үлэлэрэ киэҥник туттуллубуттара. Лаборатория саҥа үрдүк кыахтаах тэриллэринэн хааччыллан, чинчийэр үлэ таһымын уонна кыаҕын лаппа үрдэппитэ.
2001 сыллаахха биллиилээх күрэсчит, мэдиссиинэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Алкивиад Иванов салалталаах РАМН уонна СӨ Бырабыытылыстыбатын Саха Научнай киинэ тэриллэн аһыллыбыта. Алкивиад Исидорович ыҥырыытынан Валериан Парфеньевич ити Кииҥҥэ үлэҕэ көспүтэ. Хара маҥнайгыттан тэрээһин үлэтигэр кыттан, Билим киинин олохтоспут дьоннортон биирдэстэринэн буолбута. Дириэктэри солбуйар үлэҕэ өрө көтөҕүллэн, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Саҥа тэрилтэни нуултан саҕалыырга сөптөөх лабораторнай, чинчийэр тэриллэри, каадыры сүүмэрдээһин, аттаран туруоруу уустук кэм этэ.
Киин сүһүөҕэр туран баран, “Якутский медицинский журнал” диэн билим сурунаалын таһаарар буолбута. Сурунаал Арассыыйа билимин эргимтэтигэр улахан билиниини ылан, ВАК баазатыгар киирбитэ. Ити сурунаалы эппиэттиир сэкирэтээр быһыытынан, Валериан Парфеньевич тэрийэн иилээн-саҕалаан сүһүөҕэр туруорбута. Быраастар, ординатордар, аспираннар, доктораннар үлэлэрэ холкутук уонна киэҥник бэчээттэнэр кыахтаммыттара. Урукку өттүгэр киин институттар сурунаалларыгар тахсар балачча уустуктардаах этэ.
Сынньалаҥҥа тахсан, иллэҥсийэн айар үлэтэ киэҥ аартыкка тахсыбыта. Хас да лириичэскэй хоһооннор хомуурунньуктарын, Саха сиригэр эмп тэрилтэлэрэ төрүттэммит устуоруйаларын, биллиилээх эмчиттэр олохторун эйгэтин сырдатар элбэх үлэлэри таһаартарда.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин, РФ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, “Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин” уордьан иккис истиэпэннээх мэтээл, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ туһааннааҕа, П. А. Петров аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, литература эйгэтигэр ситиһиилэрин иһин, Нобелевскай бириэмийэ лауреата И.Бунин аатынан мэтээл кавалера, Сунтаар улууһун уонна Кутана нэһилиэгин ытык олохтооҕо Валериан Парфеньевич Николаев билигин да айар үлэтин чыпчаалыгар сылдьар. Биһиги чугас доҕорбутунан, биир идэлээхпитинэн киэн туттабыт.
Доҕотторун, биир идэлээхтэрин ааттарыттан мэдиссиинэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр Леонид ТИМОФЕЕВ, СӨ үтүөлээх бырааһа Пантелеймон СЕМЕНОВ
Кулун тутар ыйыгар киинэ тыйаатырдарыгар «Олох түгэннэрэ» киинэ тахсыаҕа. Бу киинэ биллэр сериал түмүктүүр чааһа…
Тохсунньу ыйга өрөспүүбүлүкэ дьарыктаах буолуу кииннэрин нөҥүө байыаннай дьайыы 10 кыттыылааҕа уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин…
«Ты в игре» Бүтүн Арассыыйатааҕы успуорт бырайыактарын куонкуруһун VI-с сезона саҕаламмытын туһунан успуорт миниистирэ, Арассыыйатааҕы…
Тохсунньу 30 күнүгэр Дьокуускай куорат Сир сыһыаннаһыыларын ааҕыныстыбатыгар байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар сир учаастактарын түҥэтии буолан…
Саха сиригэр олунньу ый нуорматтан сылаас буолуо диэн сабаҕаланар, ол гынан ый бастакы аҥаарыгар сорох…
Бүгүн, олунньу 3 күнүгэр, Үөһээ Халыма улууһугар бырабыыталыстыба отчуота саҕаланна. Оробуочай бөлөҕү Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сыана…