Хаартыска: Бикипиэдьийэттэн
Кырдьыы диэн тугуй? Бэрт судургу хоруйдаах ыйытыы курдук эрээри, ис иһигэр киирэн бардахха, араас чопчулааһыннары ирдиир ымпыктар-чымпыктар кистэммиттэрэ көстөн кэлэр. Прогерия диэн сэдэх ыарыыны ырыта таарыйа, кырдьыы айылҕатын туһунан толкуйдаан көрүөҕүҥ.
Прогерия – сэдэх ыарыы, 4-8 мөлүйүөн доруобай төрөөбүккэ биир прогериялаах оҕо төрүүр диэн суоттууллар. Аан дойду үрдүнэн прогериялаах төрөөбүт дьон ахсаана 350-400 киһи диэн ааҕыллар.
Киһи төрүүр, үүнэр, ситэр, кырдьар, өлөр. Киһи эрэ буолуо дуо, тыынар тыыннаах барыта бу айылҕа сокуонунан төрөөн-ууһаан ааһар. Ол эрэн, үөһээ таарыйбыт ыйытыыбытыгар хоруйу көрдүөҕүҥ. Кырдьыы диэн тугуй? Кырдьыы – кэм ааһыыта, өр олорбут, элбэх саастаах киһи – кырдьаҕас. Эбэтэр, атын өттүттэн киирдэххэ, кырдьыы – саҥа туруктан улам элэйии, эргэрии, кииллийии хаамыыта. Кырдьаҕас киһи этэ-сиинэ ааспыт кэм уонна тулалыыр эйгэ дьайыытыттан элэйэр, эдэр эрдэҕинээҕи туругуттан мөлтөхтүк үлэлиир.
Бу барыта дьэҥкэ өйдөнөр, дакаастабылы ирдээбэт курдук.
Ол эрэн, кырдьаҕаска кубулуйуу уонна эргэрии биир сабыдыаллаах буолбатахтарын дакаастыыр ыарыы баар эбит.
Прогерия диэн олус сэдэх генетическэй ыарыылаах төрөөбүт оҕолор өлүөр киһиттэн үс-түөрт төгүл түргэнник кырдьаллар, отут саастарыгар тиийбэккэ өлөллөр эбит! Прогерия диагнозтаах ыарыһахтар кыһыл оҕо эрдэхтэриттэн “кырдьан” бараллар. Аанньа улааппаттар, олох кыра сырыттахтарына тириилэрэ мыччыстар, баттахтара түһэн барар. Ортотунан 125 см үөһээ улааппаттар, 25 киилэттэн эбиммэттэр. Саамай куһаҕана, 7-27 саастарыгар атеросклерозтан, сүрэх-тымыр ыарыыларыттан күн сириттэн бараллар (үгэс курдук, ити ыарыылар дьоҥҥо 60 саастарын аастахтарына үөскүүр). 27 сааһыттан уһаабыт ыарыһахтарынан икки киһини ааҕаллар. Биирдэрэ 1986 сыллаахха 45 сааһыгар тиийбит Япония олохтооҕо, иккиһэ 2020 сылга өлбүт Тиффани Ведекинд диэн ааттаах дьахтар, кини 43-һүн толору ситэн баран тыына быстыбыт.
19-с үйэ бүтүүтэ Джонатан Хатчинсон, Британия бырааһа, 6 саастаах оҕоҕо бу ыарыыны булан сибикилэрин хоһуйбут, онон бу ыарыыны атыннык Хатчинсон синдрома диэн ааттыыллар.
Прогерия ыарыылаах төрөөбүт оҕолор бодолорунан олус өр олорбут эмээхситтэргэ, оҕонньотторго майгынныылар. Мыччыстаҕас, чап-чараас тирии, ханан да сыа сыстыбатах хачаайы эт-сиин, сытыырхайан хаалбыт мурун – бары олус майгыннаһар сирэйдээхтэр. Ол эрэн, өй-санаа өттүгэр прогериялаах оҕолор сөптөөхтүк сайдаллар, сорох дьон этэринэн, орто киһини баһыйар таһымнаахтар. Хейли Лиэнн Окинс диэн ааттаах 1997 сыллаахха төрөөбүт кыыс “Сүрэҕинэн эдэр: Прогерия ыарыылаах оҕо олоҕо уонна умсугуйуулара” диэн кинигэни суруйан бу ыарыыга киэҥ эйгэ болҕомтотун тарпыта. Хомойуох иһин, талааннаах кыысчаан 17 сааһыгар күн сириттэн барбыта.
Бу ыарыы уол, кыыс диэн араарбат, тэҥҥэ көстөр. Ханна баҕарар, ханнык баҕар омукка көстүөн сөп. Холобур, Саха сиригэр, прогериянан ыалдьыы биир түгэнэ бигэргэммитэ биллэр. 2015 сыллаахха Национальнай мэдиссиинэ киинигэр 27 саастаах эдэр уол бу сэдэх ыарыыттан өлбүт. Мэдиссиинэ киинин патологоанатомия салаатын сэбиэдиссэйэ Евгений Исаков этэринэн, бу уол өлөрүгэр кырдьаҕас оҕонньор курдук эбит. “Аастыйбыт баттахтаах, тириитигэр кырдьаҕас киһиэхэ баар курдук бээтинэлэрдээх этэ. Сүрэҕэ бүтэр уһукка диэри «эргэрбит» курдуга, бүөрдэрэ эмиэ, тымырдара кырдьыы уларыйыыларыгар бэриммит этилэр”, – диэн кэпсээбит СИА суруналыыһыгар.
Өр сыллар тухары бу ыарыы айылҕата биллибэт этэ. 20 үйэҕэ ыарыы генетиканы кытта сибээстээҕэ сэрэйиллэрэ эрээри, чопчу ханнык ген “буруйдааҕа” биллибэт этэ. 2003 сыллаахха учуонайдар прогерия тоҕо үөскүүрүн чопчу биллибит диэн суруйбуттара. Ламин А диэн килиэккэ доруобуйатын хонтуруоллур белогу оҥорор LMNA диэн ааттаммыт ген буортулаах мутацията бу ыарыыны көбүтэр эбит. Буортуламмыт белогу прогерин диэн ааттаабыттар. Ол эрэн, бу белок дьиҥэр… киһиэхэ барытыгар баар эбит. Дьэ, манна биир сүрүн чинчийиини ирдиир таайбараҥ сытар.
Прогерин ыалдьыбатах дьон килиэккэлэригэр сааһыран истэхтэрин аайы улам элбээн иһэр, оттон прогериянан ыалдьыбыт дьоҥҥо прогерин төрүөхтэриттэн олус күүскэ улаатар. Итинниктээх оҕолор сүрүннээн сүрэх уонна тымыр ыарыыларыттан өлөллөр. Учуонайдар бу көстүү кырдьыы айылҕатын үөрэтиигэ көмөлөһүөн сөп диэн сабаҕалыыллар.
Бу гены чинчийии чэрчитинэн геннара соруйан уларытыллан прогериянан ыалдьар кутуйахтары үөскэппиттэр. Ол кэнниттэн CRISPR-Cas9 диэн гены редакциялыыр ньыманан сорох кутуйахтарга прогерины оҥорор геннарын уларыппыттар. Араас эспэримиэннэр ыытыллыбыттар, олортон биирдэстэригэр эмтэммит кутуйахтар үйэлэрэ 240% уһаабыт! Бу кырдьыыны үөрэтиигэ биир саамай кэскиллээх хайысха буолуон сөп диэн билгэлэнэр.
Бүгүн кырдьыы өр үлэлээбит ис уорганнарбыт элэйиилэрэ эрэ буолбатах, бу айылҕаттан бырагыраамаламмыт хаамыы буоларын учуонайдар чопчу дакаастаабыттара диэххэ сөп. Эволюция көлүөнэ уларыйыыта сөптөөхтүк барарын туһугар киһи сааһын ситиитэ кырдьар, онтон орто дойдуттан симэлийэр гына оҥорбут. Биллэн турар, киһи аймах өлүү айылҕатын туһунан толкуйдуур буолуоҕуттан, бу олох сокуонун кытта сөпсөспөт, өсөһөр санаалаах. Остуоруйаларга кэпсэнэр “өлбөт мэҥэ уутун” билим ньымаларынан көхтөөхтүк көрдөөһүн билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар бара турар. Дьиҥэр, 19-с үйэттэн киһи олоҕо икки төгүл уһаата диэтэхпинэ, омуннааһын буолбата буолуо. Биир, икки эрэ көлүөнэ анараа өттүгэр 60 саастаах дьону “ытык кырдьаҕас” диэн ааттыыллара. Билигин, ити сааһын сиппит киһини “кырдьаҕас” диэн ааттаан өһүргэтиэххэ сөп. Ол да буоллар, өр кырдьыбакка олоруу, кырдьыы ыарыыларыгар ылларбакка тиһэх күннэргэ тиийии – киһи аймах ыра санаата. Бу ыра санаа туолуута бүгүн хаһааҥҥытааҕар да чугас курдук.
Бүгүн, балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Саха сирин соҕуруу, хотугулуу-илин, күнүс арҕаа улуустарыгар сорох сиринэн ардах,…
Бүгүн НТВ ханаал “Чудо” биэриитигэр Сунтаар улууһун Элгээйи орто оскуолатын үөрэнээччитэ, эдэр орнитолог, 11 саастаах…
Аҕыйах хонуктааҕыта Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр Улахан Табаҕа киэҥ нэлэмэн, үрдүк үүнүүнү биэрэр бааһыната талах…
Оҕо барахсан хайа да кэмҥэ арахсыспат аргыһа – оонньуур буоллаҕа. Онон “Наука 0+” билим бэстибээлин…
Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар ититии сезона саҕаланан эрэр. Мэҥэ Хаҥалас улууһун пресс-сулууспата дьаһалта телеграм-ханаалыгар иһитиннэрбитинэн,…
Дьокуускайга Эргэ куорат биир дириҥ устуоруйалаах, мааны, сэргэх, сырдык оҥоһуулаах оройуонунан биллэр. Манна киһи күнүстэри,…