Эрика Эртине өрөспүүбүлүкэтээҕи земскэй учууталлар пуорумнарыгар кыттан барда
“Земскэй учуутал” федеральнай бырайыагынан үлэлии кэлбит бастакы учууталлар быйыл биэс сыллааҕы хантараактара бүтэр. Тыва Өрөспүүбүлүкэтиттэн Алдан куорат 1-кы нүөмэрдээх оскуолатыгар математика, информатика учууталынан кэлбит үлэ бэтэрээнэ, РФ Билимин уонна үөрэҕин министиэристибэтин бочуоттаах кыраамататын хаһаайката, 30 сыл педагогическай ыстаастаах Эрика Эртинены кытта сэһэргэһиибитин ааҕыҥ.
— Эрика Руслановна, ааҕааччыларбытыгар бэйэҥ тускунан билиһиннэрэ түһэриҥ буоллар? Бу иннинэ ханна үлэлээбиккиний?
— Мин Тыва Өрөспүүбүлүкэтиттэн кэлбитим. Тандинскай оройуон Бай-Хаак сэлиэнньэтигэр математика, информатика учууталынан үлэлээбитим. 26 сыл ханна да халбарыйбакка, оройуон киинигэр биир оскуолаҕа учууталлаабытым.
2019 сыллаахха “Земскэй учуутал” федеральнай бырайыак туһунан истэн, олоххо киирээтин кытта 2020 сыл тохсунньутугар сайаапкабын ыыппытым. Куонкуруска кыайан, олохпор саҥа сүүрээни киллэрэр, уларытар баҕалаах атырдьах ыйыгар Саха сиригэр үктэммитим.
— Тоҕо чопчу Саха сирин талбыккыный? Эрдэттэн билэр этиҥ дуу?
— Бастатан туран, Саха сирэ биһиги Тывабыт курдук национальнай өрөспүүбүлүкэ. Сахалар биһиэхэ майгынныыллар, миигин сахалартан араарыахтара суоҕа дии саныырым. Аны Арассыыйа биир киэҥ эрэгийиэнинэн биллэр. Дьон бары хоту турар дииллэрин илэ харахпынан көрүөхпүн, үлэлиэхпин баҕарбытым. Иккиһинэн, Уһук Илин эрэгийиэннэригэр эрэ тустаах бырагырааманан 2 мөл. солк. көрүллэр. Атын да эрэгийиэннэргэ барыахха сөп этэ эрээри, Саха сиригэр таласпытым.
— Хайдах көрсүбүттэрэй? Усулуобуйа хайдаҕый?
— Сайаапка ыытыам иннинэ дьиэ кэргэммин кытта сүбэлэспитим. Кэргэним өйөөбүтэ, уолбут оччолорго 7‑с кылааска киирэр сыла этэ. Атырдьах ыйын бүтүүтэ үһүөн көтөн кэлбиппит. Олус истиҥник көрсүбүттэрэ. Тута биир хостоох толору хааччыллыылаах кыбартыыра көрбүттэрэ. Кэлэктииби кытта сыыйа билсэн барбытым.
Номнуо биэс сыл ааһан эрэр, хантараагым икки ыйынан бүтэр. Үлэһиттэри, үөрэнээччилэри кытта ыкса билистим, сорохтор: “Барыма, хаал”, — дииллэр.
— Төттөрү барар буоллуҥ дуо?
— Дойдубар төннөбүн. Хаалыахха сөп этэ да, дойдубун ахтабын, этэргэ дылы, “где родился, там и пригодился”. Биэс сыл атын сиргэ үлэлээн көрдүм, хантараакпын дьоһуннаахтык толорон эрэбин дии саныыбын. Дойдубар оҕолорум, сиэннэрим кэтэһэллэр. Сиэннэрбин көрүөхпүн-истиэхпин, аттыларыгар сылдьыахпын, үөрэтиэхпин баҕарабын. Кэргэним миигин кытта Алдаҥҥа баар, үлэлиир. Уолбут тохсус кылаас кэнниттэн Санкт-Петербурга кэллиэскэ киирэн үөрэнэ сылдьар.
Түүр тыллаах омуктар быһыытынан култуура, тыл өттүгэр син майгыннаһар өрүппүт элбэх. Айылҕаҕа, уокка сүгүрүйэбит.
— Земскэй учууталлар үлэлэрин түмүгэ хайдаҕын элбэх киһи сэҥээрэр буолуохтаах.
— Бастакы кэлбит сылбар үс 5‑с, биир 7‑с кылааска чаастардааҕым. 7‑с кылаастарым 2023 сыллаахха тохсуһу бүтэрэллэригэр математикаҕа эксээмэни бары үчүгэйдик туттарбыттара. Иллэрээ сылтан “Үүнүү туочуката” үөрэх бырайыагын кэбиниэтин салайабын. Бастакы сылбар информатикаҕа сүрүн судаарыстыбаннай эксээмэни 52, биир кэлим эксээмэни 4 оҕо талан, бары ситиһиилээхтик туттарбыттара. Былырыын тохсустартан 62 оҕо бары ааспыттара, маладьыастар, 11‑с кылаастартан эмиэ 4 оҕо талан туттарбыта. Быйыл ОГЭ-ни 68 оҕо, ЕГЭ-ни 10 оҕо таллылар. Сыллата информатиканы талар оҕо эбиллэн иһэр, иккигэ туттарар оҕо суох.
— Улуус олоҕо оргуйан олорор буолуохтаах. Куорат уопсастыбаннай олоҕор төһө кыттаҕын?
— Оскуоланы, үөрэҕи, бэйэм биридимиэппин кытта ситимнээх тэрээһиннэргэ барытыгар кыттабын. Быйыл кыһын АйТи хайысхаларга аналлаах улуустааҕы олус үчүгэй тэрээһин буолан ааста. Алдан куоракка сахалар ассамблеяларыгар чилиэммин, онон уопсастыбаннай олохтон туора турбакка гына сатыыбын.
— Саха сирин туһунан ордук тугу өйдөөн хааллыҥ?
— Саха сиригэр үлэлии кэлбиппиттэн олох кэмсиммэппин. Олох, үлэ-хамнас, мэтиэдикэ да өттүнэн улахан уопуту иҥэринним, бэйэбин тургутан көрдүм.
Алдан Саха сирин соҕуруу өттө буоларын быһыытынан, арыый сымнаҕас, Тыва килиимэтигэр майгынныыр. Биһиэхэ эмиэ сороҕор –40 тиийэ тымныйар, сайынын +35 кыраадыска тиийэ итийэр. Арай, уратыта диэн — хаар. Алдаҥҥа курдук халыҥ хаары олохпор аан бастакытын көрдүм. Биһиэхэ түһэр эрээри, маннык хойуу буолбатах.
Түүр тыллаах омуктар быһыытынан култуура, тыл өттүгэр син майгыннаһар өрүппүт элбэх. Айылҕаҕа, уокка сүгүрүйэбит.
Аспыт-үөлбүт син уратылаах. Биһиэхэ тыа хаһаайыстыбата күүскэ сайдыбыт эбит диэн көрдүм, хас иккис тувинец бэйэтэ сүөһүлээх. Саха сирин олохтоохторо сүрүннээн ынах, сылгы, таба этин сиир буоллахтарына, биһиги — бараан этин. Бастыҥ аһылыктары барытын баран этиттэн эрэ буһарабыт. Эһиги күөрчэххит биһиги быштакпытыгар чугас. Таба этин анаан-минээн атыылаһан амсайбыппыт, олус минньигэс эбит. Эппитин, изиг ханы (хаан) олус суохтаатыбыт. Бараан этэ маҕаһыыҥҥа атыыланар эрээри, хантан аҕалалларын билбэппин, биһиэниттэн букатын атын амтаннаах.
Олохтоох сахалар тоҥ кыһыллар балыгы, индигирканы аатырдаллар да, биирдэ даҕаны амсайан көрө иликпит. Балык элбэх буолуо дии санаабытым эрээри, Алдаҥҥа кыһыллар балык суох.
— Биир эмэ саха тылын биллиҥ дуо?
— “Дорообо”, “учуутал”, “оскуола” курдук сүрүн тыллары биллим. Саха тылыгар нууччаттан киирбит тыл олус элбэҕин бэлиэтии көрдүм. Сахалыы саҥардахтарына, син туох туһунан этэллэрин өйдүүбүн. Холобур, школа — оскуола (тув. өөредилге чэри), учитель — учуутал (тув. башкы). Ахсааммыт майгыннаһар эбит: биир — бир, икки — ийи, үс — үш, түөрт — дөрт, биэс — беш. Эппитим курдук, саха тылын кытта тылбыт олус майгыннаһара буолуо, миигин сахалартан кыайан араарыахтара суоҕа диэн толкуйдаабытым эрээри, Алдаҥҥа сахалыы тыллаах аҕыйах.
— “Земскэй учуутал” бырагырааманан үлэлии кэлэр учууталларга тугу сүбэлиэҥ этэй? Эрэгийиэн, көрсөөччүлэр тугу учуоттууллара ирдэнэрий?
— Бырагырааманан хаһан даҕаны харахтаан көрбөтөх сирдэригэр тиийэллэригэр кинилэри араас түгэн күүтэригэр бэлэм буолуохтаахтар. Сорохтор биһигини икки илиилэрин уунан, куруорка курдук көрсүөхтэрэ диэн эрэнэллэр. Оннук буолбатах. Маҥнай утаа уустуктар күөрэйиэхтэрин сөбүн, ону туоруурга бэлэм, тулуурдаах кэлиэхтээхтэр. Аны доруобуйаларын көрүнэ сылдьаллара ирдэнэр. Мин бастакы икки сылга доруобуйам этэҥҥэ курдуга эрээри, кэлин тымныыга аллергиялыырбын биллим.
Көрсөөччүлэр, бастатан туран, ыйыллыбытын курдук дьиэнэн-уотунан хааччыйаллара ирдэнэр. Земскэйинэн кэлбит сорох учууталлар олорор усулуобуйабыт мөлтөх, тымныы дэһэллэр. Бастакы сылга оскуола дьаһалтатын өттүттэн дойдутуттан ыраах кэлбит учууталга өйөбүл, көх-нэм буолар хайаан даҕаны наада. Онтон сыыйа оннун булан барыаҕа.
Бырайыагынан улуустарга үлэлии тиийбит 19 бастакылартан биир учуутал тута төннүбүт диэн истибитим. Хаалбыт учууталлар бары биэс сыл ситиһиилээхтик үлэлээтибит. Мин билэрбинэн, атын эрэгийиэннэртэн кэлбиттэртэн биир учуутал салгыы чахчы үлэлии хааларын билэбин, атыттар дойдуларыгар барар былааннаахтар.
Судургута суох үлэлээх биир идэлээхтэрбэр тулууру, кытаанах доруобуйаны, ситиһиилээх үөрэнээччилэри баҕарабын.
ХААРТЫСКА ЭРИКА ЭРТИНЕ ТУС АРХЫЫБЫТТАН.
Ил Дархан Ил Түмэҥҥэ Туһаайан этиитигэр байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, кинилэр дьиэ кэргэттэригэр уопсастыбаннас улахан көмөнү…
Саха ыалын сиэрэ-туома. Итэҕэл быһыытынан, дьиэ Айыы аартыга аһыллар сиринэн, илин диэкинэн, ааннанар. Дьиэ тутуутун сүрүн…
Горнай улууһун В.Д.Лонгинов аатынан Атамай орто агро хайысхалаах оскуолатын үөрэнээччилэрэ, дойдубут тэбэр сүрэҕэр Москваҕа дойду…
Клоннааһын бастакы “сиэртибэтинэн” дуу, “дьолунан” дуу 1996 сыллааха күн сирин көрбүт Долли бараан буолар. Ол…
Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр Улуу Кыайыы 80 сылынан, Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну, Саха сиригэр Ийэ дойдуну…
Таһырдьа сааскылыы ылааҥы күннэр саҕаланнылар. Кэбээйи улууһун Сииттэ нэһилиэгэр астына-дуоһуйа сибиэһэй салгыҥҥа оонньоору-көрүлээри кырачаан уолаттар…