М.К. Аммосов аатынан ХИФУ лабаратыарыйатыгар. Колодезниковтар тус архыыптарыттан.
Дьокуускайтан чугас уонна аспаал суоллааҕын быһыытынан Бүлүүлүүр суолунан, Горнай сиригэр-уотугар дьон хото сир астыыр. Аҕыйах хонуктааҕыта буолан ааспыт өрөспүүбүлүкэтээҕи “Инникигэ хардыы” эдэр чинчийээччилэр кэмпириэнсийэлэригэр, дэриэбинэтин отонун чинчийэн дипломант буолбут Горнай улууһун үөрэнээччитэ Зоя Колодезникованы кытта кэпсэттим.
Зоя Горнай улууһун Л.Н. Харитонов аатынан Маҕарас орто оскуолатын 10-с кылааһын туйгун үөрэнээччитэ. Үс оҕолоох Колодезниковтар дьиэ кэргэҥҥэ иккис оҕонон буолар. Убайа Красноярскайга устудьуоннуур, балта – 4-с кылаас үөрэнээччитэ.
Зоя үөрэнэр биридимиэттэриттэн ордук алгебраны ордорорун, биологияны, химияны сэҥээрэрин этэр. Манна даҕатан эттэххэ, сүрүн судаарыстыбаннай эксээмэҥҥэ химия, биология биридимиэттэрин талан, ону таһынан булгуччулаах нуучча тылын, математика эксээмэннэрин түөрт сыанаҕа туттартаабыт.
Кыысчаан иллэҥ кэмигэр гитараҕа оонньуурун, ас астыырын, уруһуйдуурун сөбүлүүр.
Эдэр чинчийээччи билиҥҥи үлэтэ сир аһын кытта сибээстээх. Ис-иһиттэн ас астыырын сөбүлүүрүн быһыытынан, барыанньа тоҕо, хайдах хойдорун билиэн баҕаран тустаах тиэмэни талан, ааспыт күһүҥҥүттэн хоннохтоохтук ылсан үөрэтэн эрэр эбит.
Чинчийэр үлэҕэ уопуттаах диэххэ сөп. Ол курдук, былырыын “Мыыла химическэй састааба” диэн тиэмэлээх үлэтинэн улуустааҕы кэмпириэнсийэҕэ кыттыбыт. Ол иннинээҕи сылларга – 6-с кылааска үөрэнэ сылдьан Кыайыы 75 сылыгар “Сэрии туһунан Маҕарас 75 чахчыта” тиэмэҕэ үлэтин көмүскээн, өрөспүүбүлүкэҕэ иккис миэстэлэммит.
Эдэр чинчийээччи билиҥҥи үлэтэ сир аһын кытта сибээстээх. Ис-иһиттэн ас астыырын сөбүлүүрүн быһыытынан, барыанньа тоҕо, хайдах хойдорун билиэн баҕаран тустаах тиэмэни талан, ааспыт күһүҥҥүттэн хоннохтоохтук ылсан үөрэтэн эрэр эбит. Бу туһунан бэйэтэ: “Күһүҥҥү сынньалаҥ кэмигэр М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка аҕыйах күннээх төлөбүрдээх үөрэҕи ааспытым. Пектин оҥорорго үөрэммиппит, ол кэнниттэн чинчийэр үлэҕэ ылсан барбыппыт.
Пектин аһылыгы хойуннарар аналлаах. Уу курдук тоҕо сүүрэн хаалбатын билиэхпин баҕарбытым. Уонна Саха сирин олохтоохторо үгүстэрэ отоннууллар, муорус өрөллөр, ыгыллыбытын кэннэ онтон хаалбыт олус элбэх хаҕа таах тоҕуллар. Мантан өссө тугу оҥоруохха сөбүн быһаарар толкуйдаах бу тиэмэни талбытым”, – диэн кэпсээнин саҕалыыр.
ХИФУ преподавателэ, дассыан, педагогика билимин хандьыдаата Наталья Альбертовна Нахова оҕолор сэргииллэрин курдук барытын лабаратыарыйаҕа салайан, көрдөрөн, быһааран биэрбит.
“Отону Маҕарас тулатынааҕы тыаттан хомуйбутум. Университекка тоҥнуу илдьибитим, ирбитин кэннэ кэлиинэн уутун ыган, хаҕын хаалларбыппыт. Уутугар ханнык углевод элбэҕин тэҥнээн көрбүппүт. Мантан глюкоза, фруктоза уонна сахароза ылбыппыт. Ортофосфорнай кислотанан ыспыппыт уонна куурдубуппут. Ол түмүгэр отон уутугар биир лииньийэҕэ глюкоза уонна фруктоза тураллар. Онон ханнык углеводтар баалларын быһаарбыппыт.
Эмиэ ол отон уутугар ханнык антоцианнар (үүнээйи пигменнэрэ) баалларын көрбүппүт. Бу чинчийбит отоммутугар дельфинидин (халлаан күөҕэ), цианидин (тэтэркэй) баара биллибитэ. Салгыы быраактыка чааһыгар пектинин таһаарбыппыт”, – диэн кэпсиир.
Дакылаатын химия эдэр учуутала Милена Валерьевна Орлосова салайыытынан суруйбут. Бу чинчийии кэмигэр отоҥҥо араас элбэх битэмиин, клетчатка, углевод баарын билбитин, отонтон пектини ыларга үөрэммитин этэр.
Ити түмүгэр “Горнай улууһугар үүнэр уулаах отон химическэй састаабын үөрэтии” диэн тиэмэлээх үлэтинэн быйылгы “Инникигэ хардыы” эдэр чинчийээччилэр кэмпириэнсийэлэригэр, сүүрбэттэн тахса оҕоттон талыллан үһүс истиэпэннээх дипломант аатын ылан, эспиэртэн “Арассыыйа национальнай баайа” Бүтүн Арассыыйатааҕы талааннаах ыччат ситиһиилэрин куонкуруһугар кыттарыгар мэктиэлээбиттэр.
Аныгы оҕо билиитэ-көрүүтэ, толкуйа киэҥ. Отон төһө да хойуутун иһин, сыранан хомуллубут отон төһө битэмииннээҕин, химическэй састаабын үөрэтэллэрин таһынан, хаалбыт хаҕыттан өссө тугу оҥорон туһаҕа таһаарар туһунан номнуо оскуола саастан толкуйдууллар. “Пектин хойуннарар аналлаах, муорус кэнниттэн отонтон хаалбыт хаҕынан оҥорбуппут. Мантан мармелад, пастила оҥоруохха сөп. Бу дьиэтээҕи усулуобуйаҕа эмиэ табыллар”, – диэн быһаарар.
Инникитин Зоя чинчийэр үлэтин салгыыр, Саха сиригэр үүнэр атын отоннортон элбэх пектини таһааран, кулинарияҕа желатин оннугар төһө барсарын, табыгастааҕын үөрэтэр былааннаах. Итиэннэ бородууксуйа оҥорон атыыга таһааран холонор өссө үчүгэй буолуох этэ диэн этэр.
“Сыыйа ханнык үөрэххэ туттарсарбын толкуйдуубун. Быраас идэтин баһылыахпын баҕарар этим эрээри, кэлин санаам уларыйда. Саха сирин тас өттүгэр, дойду улахан куораттарыгар менеджмент идэтигэр туттарсан көрүөхпүн баҕарабын”, – диэн санаатын үллэстэр.
Төрөөбүт күҥҥүнэн, Дьокуускай! Дьокуускай -- биһиги өрөспүүбүлүкэбит тэбэр сүрэҕэ, манна устуоруйа уонна аныгы кэм, үгэстэр…
Лев Павлов көҥүл тустууга юниордар истэригэр аан дойду чөмпүйэнээтигэр үрүҥ көмүс мэтээли ылары ситистэ. Кини…
Бүгүн, балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Саха сирин соҕуруу, хотугулуу-илин, күнүс арҕаа улуустарыгар сорох сиринэн ардах,…
Бүгүн НТВ ханаал “Чудо” биэриитигэр Сунтаар улууһун Элгээйи орто оскуолатын үөрэнээччитэ, эдэр орнитолог, 11 саастаах…
Аҕыйах хонуктааҕыта Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр Улахан Табаҕа киэҥ нэлэмэн, үрдүк үүнүүнү биэрэр бааһыната талах…
Оҕо барахсан хайа да кэмҥэ арахсыспат аргыһа – оонньуур буоллаҕа. Онон “Наука 0+” билим бэстибээлин…