Х аан дойдутааҕы хомус кэҥгириэс-бэстибээлэ Япония сиригэр

Аан дойду хомустаах норуоттарын биир тэрээһиҥҥэ түмэн көрдөрөр үлэ 1984 сылтан саҕаламмыта. Ол кэмтэн ыла хомуска аналлаах Аан дойдутааҕы кэҥгириэс-бэстибээллэр Америкаҕа (Айова, 1984), Саха сиригэр (Дьокуускай, 1991, 2011), Австрияҕа (Мольн, 1998), Норвегияҕа (Рауланд, 2002), Голландияҕа (Амстердам, 2006), Венгрияҕа (Кешкемет, 2010), Германияҕа (Тауха, 2014; Берлин, 2022) ыытыллан кэллилэр.

Быйылгы Хомус кэнгириэс-бэстибээлэ Япония сиригэр төрүт олохтоох айну норуота уутуйан олохсуйбут Аканка Айну Котан түөлбэтигэр онус төгүлүн ыытылынна. Бу тэрээһиҥҥэ Саха сириттэн Хомус Аан дойдутааҕы түмэлин уонна киинин бэрэсидьиэнэ И.Е. Алексеев-Хомус Уйбаан,  дириэктэрэ Дмитрий Бястинов уонна Аан дойду виртуоз-хомусчуттара кыттыыны ыллылар.

Аан дойду виртуоз-хомусчута Гоукон Фукико уонна Х Аан дойдутааҕы хомус кэҥгириэс-бэстибээлэ

Бэрт былыр Японскай, Охотскай муоралар арыыларынан тарҕанан олорбут айну норуота билигин Хоккайдо арыытыгар олохсуйбут. Хомус кэҥгириэс-бэстибээлэ ыытыллыбыт куората айну норуотун төрүт түөлбэтэ буолар. Онон бу сири тулалаан сытар күөллэр, хайалар, үрэх хочолоро — бүтүннүү айну тылынан ааттаахтар. Япония сиригэр, барыллаан ааҕыынан, айнулар ахсааннара 20 тыһыынча киһиэхэ тиийбит.

Айнулар хомус ханыыта үнүстүрүмүөннэрин муккури диэн ааттыыллар. Бамбук мастан кыһан оҥороллор. Муусука таһаарарга үөрүйэҕэ суох киһиэхэ уустук тэрил. 2022 сыллаахха Саха сиригэр ыытыллыбыт Аан дойдутааҕы виртуоз-хомусчуттар күрэхтэһиилэригэр Гоукон Фукико муккурига айну норуотун дьылҕатын туһунан айымньытын ситиһиилээхтик толорон, «виртуоз-хомусчут»  үрдүк ааты ылары ситиспитэ. Ол кэмтэн ыла кини ис санаатыгар, Өксөкүлээх Өлөксөй эппитинии, күн анныгар айну норуотун култуурата тыыннаах хааларын иһин дьулуһуутун ситиһэр сыаллаах айымньылаах үлэтин саҕалаабыта. Берлин куоракка ыытыллыбыт IХ Аан дойдутааҕы хомус кэҥгириэһигэр кыттыбыта уонна Хомус Х-с кэҥгириэһин айну норуотун төрүт сиригэр, Японияҕа, ыыталларыгар этии киллэрбитин кыттааччылар уонна Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата өйөөннөр, Хомус Х кэҥгириэһэ Япония сиригэр буолара бигэргэммитэ. Онон, үбүлүөйдээх кэҥгириэс тэриллиитигэр Аан дойду виртуоз-хомусчута үрдүк ааты чиэстээхтик сүгэ сылдьар айну норуотун култуураҕа биир бастыҥ бэрэстэбиитэлэ Гоукон Фукико өҥөтө улахан.

Кэҥгириэс-бэстибээл тэрээһинэ

Тэрээһин «Аокандаке» диэн айну тылыттан «Эр киһи хайата» диэн суолталаах дьайа сытар вулкан тэллэҕин ыксатыгар Акан күөл үрдүгэр олохсуйбут Аканка Айну Котан диэн кыракый куоракка (2018 с. перепиһинэн 120 киһи олорор) алтынньы ый 23 күнүттэн 27 күнүгэр диэри ыытылынна. Бу куорат Хоккайдо арыытын хотугулуу-илиҥҥи эҥээригэр сытар. Тэрээһиҥҥэ 24 араас дойду бэрэстэбиитэллэрэ кыттыыны ылбыттара үбүлүөйдээх тэрээһини өссө үрдүк суолталаата.

Биэс күн устата кэҥгириэс-бэстибээл ыалдьыттарын кэнсиэрэ Камуини (тылбааһа «Эһэ») диэн уулусса болуоссатыгар уонна Икор диэн ааттаах куорат тыйаатырыгар утуу-субуу ыытылыннылар. Саха сирин виртуоз-хомусчут Эркин Алексеев Камуини болуоссатыгар чаас аҥаардаах кэнсиэригэр хомуска толортообут айымньыларын ис хоһоонун омук тылынан быһааран биэрдэ. Истээччилэр ону кэрэхсээн, дохсун ытыс тыаһынан көрүстүлэр. Ити күн киэһэтигэр Икор тыйаатырыгар Аан дойду виртуоз-хомусчута Спиридон Шишигин учууталын И.Е. Алексеевы-Хомус Уйбааны, доҕотторун Сөрен Биркени (Германия), Мөнхчимэг Аюуһу (Монголия) кытары хомуска тута хоһуйуу киэһэтин тэрийдэ. Кэнсиэр аһыллыытыгар талааннаах тойуксут, хомусчут Хомус түмэлин уонна киинин Сунтаардааҕы уопсастыбаннай салаатын үлэһитэ Туйаара Алексеева кылыһахтаах куолаһынан туойан алгыс түһэрдэ.

Кэҥгириэс бастакы күнүн кэнсиэртиир чааһын Саха сирин дэлэгээссийэтэ түмүктүүрүгэр чиэс биэрдилэр. Саха хомусчуттарын түһүлгэтэ хас күн аайы кэтэһиилээх түгэнэн буолла. Икор тыйаатырын сыанатыгар сахалар тахсалларын үгүс омук дьоно көһүтэ сөҥөллөр. Дэлэгээссийэ, биир тыынынан салайтарар хомус ансаамбылын курдук, кылгастык хомуска тардан, бэйэбит эҕэрдэбитин тиэртибит. Хомус тыаһаатын ахсын көрөөччүлэр ытыстарын тыаһынан махтаннылар. Биирдиилээн хомус тардыыбытыгар ураты истииллэри, үгэс тардыылары, тус дьүһүйүүлэри, ырыалаах хомус тардыытын толортоон — хомус муусукатын дэгиттэр кыаҕа муҥура суоҕун көрөөччүлэргэ тиэртибит. Икор тыйаатырын ыалдьыттара биһигини, саха хомусчуттарын, тыйаатыртан тахсан, киэһээҥҥи сынньалаҥҥа барыахтарыгар диэри ытыс тыаһынан атаардылар.

Кэҥгириэс-бэстибээл уопсай кэнсиэрин түмүктүүр түһүмэҕин Аан дойду виртуоз-хомусчута Альбина Дегтярева чаас аҥаардаах кэнсиэринэн түмүктээтэ. Бэлиэтээн эттэххэ, аҕа көлүөнэ виртуоз-хомусчуттарыгар анаммыт кэнсиэртиир былаһааккаларга эдэр хомусчуттарбытын, саха норуотун талааннаах ыччаттарын — Алдан Рожины, Туйаара Алексееваны хомустатан кытыннарбыппыт саха хомуска айар талаана кэнэҕэскилээҕин көрдөрдө.

Бэстибээлгэ 24 араас норуот бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар: виртуоз-хомусчуттар: Спиридон Шишигин, Альбина Дегтярева, Ким Борисов (Саха сирэ), Эркин Алексеев (Казахстан), Лео Тадагава (Япония), Ма Гуо Гуо (Кытай), Раджашекар Бимачар (Индия), Нептун Чапотин (АХШ/Индия), Кутманаалы Султанбеков (Киргизия), Фукико Гоукон (Япония); хомус эйгэтигэр киэҥник биллэр хомусчуттар: Арон Силадьи (Венгрия), Лука Рекуперо (Италия), Деардре Морган (Канада), Магдалена уонна Манфред Руссманнар (Австрия), Николас Мацнер (Чили/Германия), Ирина Богатырева (Россия), Мөнхчимэг Аюуш (Монголия), Даннибал (Нидерланды), Ави Тумун (Тайвань), Сөрен Бирке (Германия), Кэтлин Мэги (Эстония) о.д.а. төрүт муусукаларын үнүстүрүмүөнүгэр оонньоон иһитиннэрдилэр

Маннык далааһыннаах тэрээһиннэргэ норуот сайдыытын араас таһыма арылхайдык көстөр. Холобур, хомуска Индия, Киргизия, Австрия, Норвегия, Кытай хомусчуттарын үгэс тардыылара туруктаахтык сайдан иһэрин бэлиэтии көрдүбүт. Хомуска экспериментальнай муусуканы толоруу балай эмэ элбэх эбит. Кэҥгириэһи айну норуота тэрийбит буолан, үгэс тардыыны сөргүтүүгэ өйдөбүлү суолталаабыттарын бэлиэтии көрдүбүт.

Быйылгы кэҥгириэскэ Румыния, Камбоджа, Малайзия, Бразилия, Индонезия, Филиппин хомусчуттара бастакыларын кытыннылар.

Кэҥгириэс-бэстибээл үлэтэ уонна быһаарыылара

Бэстибээл биир сүрүн суолталаах хайысхатынан кэҥгириэс научнай кэмпириэнсийэтин уонна Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбатын бырабылыанньатын мунньаҕын ыытыы буолла.

Хомус Аан дойдутааҕы түмэлин уонна киинин дириэктэрэ Дмитрий Бястинов «Саха сирин уонна Дальнай Восток хомустаах норуоттарын бүгүҥҥү туруга» диэн тиэмэҕэ иһитиннэрии оҥордо. Дакылаакка айну, долган, ительмен, коряк, нивха, уйльта, чукча, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, саха — кыра ахсааннаах норуоттар хомустарын дьылҕатын туруга сырдатылынна.

Хомус Аан дойдутааҕы киинин бэрэсидьиэнэ Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан «Узуальность музыки хомуса» диэн дакылааты оҥордо. Дакылаакка Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата анал наҕараада бэлиэлээх буоларын туруоруста: Францияттан төрүттээх виртуоз-хомусчут Джон Райт аатынан мэтээли — уһулуччулаах хомусчукка, хомус билимин бөдөҥ чинчиһитэ, бастакы кэҥгириэһи төрүттээччи Фредерик Крейн аатынан мэтээли — хомус диэйэтэлигэр, Семен Иннокентьевич Гоголев-Амынньыкы уус аатынан мэтээли — уһулуччулаах ууска аныырга этии киллэрдэ. Бу наҕараадалар Аан дойдутааҕы хомусчуттар уопсастыбаларын быһаарыытынан, инники ыытыллар кэҥгириэстэр түмүктэринэн ананыахтарын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Билим кэмпириэнсийэтин Харм Линсен (Голландия) иилээн-саҕалаан ыытта. Дакылааттар Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата таһаарар анал сурунаалыгар бэчээттэниэхтэрэ.

Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбатын бырабылыанньатын мунньаҕа

Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбата 1998 сыллаахха Австрияҕа Мольн куоракка ыытыллыбыт Хомус кэҥгриэһин быһаарыытынан төрүттэммитэ. Ол кэмтэн ыла кэҥгириэс ыытыллар болдьохтоох кэмэ, тэрээһин үлэтэ, аан дойду хомустаах норуоттарын түмүүнү сүрүннээн кэллэ. Уопсастыба төрүттэниэҕиттэн,  сүбэлэһии сүнньүн тутуһар буолан, уопсай үлэҕэ кыттыан сөптөөх дьону сүүмэрдээн, бырабылыанньа чилиэннэринэн талбыттара. Кинилэр куоластааһыннарын түмүгүнэн, уопсастыба үлэтэ салаллан барар. Бырабылыанньаҕа Саха сириттэн элбэх чилиэн киирэ сылдьар, онон бырабылыанньа быһаарар ыйааһынан өссө күүһүрдэн биэриэхтээх.

1998 сылтан ыла уопсастыбаны Австрия бэрэпиэссэрэ, хомуска диэйэтэлэ Франц Кумпл салайан кэллэ. Быйылгы кэҥгириэскэ саҥа бэрэсидьиэни талыы боппуруоһа турбутугар, бырабылыанньа чилиэннэрэ Франц Кумпл салгыы үлэлииригэр санааларын эттилэр. Франц Кумпл мунньах кыттыылаахтарыгар кини үлэтин үрдүктүк сыаналаабыттарыгар махтанна уонна уопсастыба үлэтин салгыы күүһүрдэр инниттэн салайар хамыыһыйаҕа икки вице-бэрэсидьиэн дуоһунаһын эбэр туһунан этии кэллэрдэ. Бу үлэни аан дойду тэрээһиннэрин ыытыыга уопуттаах Саха сириттэн Дмитрий Бястиновы уонна Канадаттан Деардре Морганы сүрүннүүллэрин бигэргэтиигэ таһаарбыт этиитин бырабылыанньа мунньаҕын кыттыылаахтара бары өйөөтүлэр.

«Мантан антах уопсастыба кэҥгириэс-бэстибээлгэ, билимҥэ (архыып) үлэтигэр уонна рекламаҕа департаменнарга аттарыллан үлэлиэҕэ», — диэн Франц Кумпл иһитиннэрдэ. Хомус Аан дойдутааҕы түмэлэ уонна киинэ билимҥэ, архыыпка үлэни сүрүннүүрүгэр итэҕэйдилэр.

XI Аан дойдутааҕы Хомус кэҥгриэс-бэстибээлин тэрийэргэ бэлэмнээх дойдулар: Киргизия, Монголия уонна Тайвань бэрэстэбиитэллэрин дакылааттарын истии буолла. Аһаҕас куоластааһын түмүгүнэн, кэлэр XI Хомус кэҥгириэһэ Киргизияҕа ыытыллара быһаарылынна.

Хаартыскаларга: Х Аан дойдутааҕы Хомус кэҥгириэс-бэстибээлин түгэннэрэ. Аканка Айну Котан, Япония, алтынньы 23-27 күннэрэ 2025 с.

Түмүктээн эттэххэ

Саха литэрэтиирэтин төрүттээччи А.Е. Кулаковскай–Өксөкүлээх Өлөксөй «Хомус» хоһоонугар этиллэр алгыһа үйэ кэриҥиттэн ордук кэм устата туолан иһэр. Хомус кэҥгириэстэригэр саха хомусчуттарын айар талааннарыгар сүгүрүйүү суолтата уҕараабат.

Үбүлүөйдээх кэҥгириэскэ Аан дойду хомустаах норуоттара түмсүүлээх буолалларыгар көҕү уһугуннарбыт, саха хомуһун аар-саарга ааттаппыт, аан дойдуга соҕотох судаарыстыбаннай Хомус түмэлин уонна киинин төрүттээбит Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан кыттыыта тэрээһини ордук суолталаата. Тэрийээччилэр кэҥгириэс сабыллыытын өрөгөйдөөх чааһыгар И.Е. Алексеевы-Хомус Уйбааны дириҥник ытыктыылларын бэлиэтин көрдөрөн, хомуһун тыаһын иһитиннэрэригэр көрдөспүттэрэ — кини хомус аан дойдуга сайдан кэлбит устуоруйатыгар үрдүк суолталааҕын көрдөрдө.

Саха сирин дэлэгээссийэтэ саамай элбэх түһүлгэҕэ кытынна. Ити барыта саха хомуһун уонна хомусчуттарын өрө тутан суолталаабыттарын бэлиэтин туоһута буолар.

Урукку сылларга Аан дойду хомусчуттарын уопсастыбатын генеральнай сэкирэтээрдэринэн И.Е. Алексеев, Н.С. Шишигин үлэлээбиттэрэ. Быйылгы кэҥгириэскэ Аан дойдутааҕы хомусчуттар уопсастыбаларын вице-бэрэсидьиэнинэн Д.Д. Бястиновы анаатылар. Ити үрдүк анабыл Саха Өрөспүүбүлүкэтэ хомус сайдыытыгар тэрийэр үлэтин Аан дойду таһымыгар билинэллэрин уонна Аан дойдуга судаарыстыбаннай таһымнаах соҕотох Хомус түмэллээхпитин уонна кииннээхпитин суолталыылларын бэлиэтиир.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2032 сылга, барыллаан 2050 сылга диэри сайдар сүрүн сокуонугар култуура хайысхатыгар хомус аан дойду таһымыгар билиниллэрин ситиһэр сыал-сорук быһыытынан киирбитэ. Саха хомусчуттара Х-с кэҥгириэскэ ситиһиилээхтик кыттыылара ити докумуоҥҥа ыйыллыбыт сыалы ситиһии быһыытынан сыаналыахха сөп.

Д.Д. Бястинов, Хомус түмэлин уонна киинин дириэктэрэ