Хантан хааннаахпыт, кимтэн кииннээхпит туһунан ыйытыыга чопчу хоруй баар буолла

Саха норуота хаһааҥҥыттан бу орто бараан дойдуга баар буолбутай, кэлии дуу, олохтоох дуу диэн ыйытыылар учуонайдар иннилэригэр куруук турар.

Маннык боппуруоһу быһаарарга саамай чопчу хоруйдары археологическай булумньулар биэрэллэрин быһыытынан Тулуза университетын палеогенетигэ Людовик Орландо баһылыктаах Дания, Арассыыйа, Франция учуонайдара болҕомтолорун манна уурбуттар. Онно А.Н. Алексеев салайааччылаах Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларыгар институт учуонайдара, генетика өттүгэр ХИФУ Естественнэй билим институтун молекулярнай биологияҕа лабаратыарыйатын үлэһиттэрэ хас да сыл сыралаһан үлэлэстилэр.

Ол түмүгэр хас эмэ уонунан сыллар тухары ыытыллыбыт саха археологтарын барыларын үлэлэрин кэрэһитэ буолан, аан дойду үрдүнэн билиниллэр “Nature” сурунаалга саха төрдүн-төбөтүн билим көрүүтүнэн быһаарар ыстатыйа таҕыста.

“Омук учуонайдара биһиги француз археологтарын кытары  2002 уонна 2018 сылларга Саха сирин киин өттүгэр, Бүлүү умнаһынан, хоту Үөһээ Дьааҥы, Өймөкөөн улуустарынан сылдьан  хаспыт көмүүлэрбит матырыйаалын, уопсайа 105 көмүү матырыйаалын ылбыттара, — диэн кэпсиир историческай билим дуоктара, профессор Розалия Бравина. – Үксэ 1500-1922 сыллар ыккардыларыгар олорбут 59 эр киһи уонна 46 дьахтар геномун чинчийбиттэрэ. Арай исключение быһыытынан киин улуустартан булуллубут тимир үйэтээҕи эр киһи (2000 сыл анараа өттүнээҕи) уҥуоҕа уонна XVII үйэтээҕи Бурятияттан булуллубут эр киһи тииһэ киирбиттэрэ.

Чинчийиилэр тугу көрдөрүлэр? Бастакытынан, саха өбүгэтэ икки: төрүт олохтоох норуоттар уонна кэлии омук. Бу сабаҕалааһыны өссө 1982 сыллаахха Дириҥ Үрэххэ көстүбүт хойукку неолит дьонун  булуу кэнниттэн этиллибитэ. Онон Гохман уонна Томтосова оҥорбут антропологическай  анаалыстарыгар олоҕуран, саха омук киин-азиатскай кэлии уонна маннааҕы олохтоох этностар, палеоазиаттар, булкуһууларыттан үөскээбит диэн сабаҕалааһын олохтооҕо көһүннэ. Иккиһинэн, бу бырассыас 1100 уонна 1250 сыллар ыккардыларыгар буолбут, итиэннэ 1210-1400 сылларга саха омуга үөскээбит. Үсүһүнэн, саха ыраас генофондун тутан хаалбыт. Чинчийии көрдөрбүтүнэн, адьас аҕыйах “киһиттэн” уратылар бары генетика өттүнэн аныгы сахалартан туох да уратылара суох, нуучча популяциятын кытта булкуспатахтар”.

Дьэ, итинник XXI үйэ чиэппэригэр диэри таабырын буолан турбут хантан хааннаахпыт, кимтэн кииннээхпит туһунан ыйытыыга чопчу хоруй баар буолла.