“Һат-һат…”, Дьөһөгөй оҕото барахсан

Уот Кыһыл Сылгы сыл кэлбитинэн тапталлаах Дьөһөгөйбүт оҕото атын кыыллартан туох уратылааҕын билэ-көрө түһүөҕүҥ.

Былыргы дьыллар мындааларыгар

Сылгы өбүгэтинэн гиракотерий диэн ойуурга олохтоох үүтүнэн иитиллэр харамай эбит. Үрдүгэ 20 см, уһуна 60 см тиийэрэ. 50 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр Хотугу Эмиэрикэҕэ олорбут. Гиракотерийдар туйахтара суох, ол гынан баран илин атахтарыгар түөрт, кэлин атахтарыгар үс тарбахтаах этилэр. Кинилэр улахан сылгыга кубулуйуохтарыгар диэри үтүмэн үгүс күн-дьыл ааспыта.

17 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр аныгы сылгыларга майгынныыр туйахтаах кыыллар баар буолбуттара. Ол түмүгэр сылгылар, зебралар уонна өсүөллэр быһаччы өбүгэлэрэ — эквустар үөскээбиттэрэ. 4 мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр сылгылар кураанах сири барытын баһылаан барбыттара.

Дьоннуун алтыһыыттан

Аан дойду үрдүнэн сылгы төһө боруодата баарын чуолкай ахсаана суох, 2024 сыллааҕы көрдөрүүнэн, 350‑тан тахса боруода баара биллэр. Саамай хотугу боруоданан, биллэн турар, тохсунньу томороон да тымныытыгар төрүүр саха сылгыта буолар.

Бу 1930 сыллааҕы хаартыскаҕа икки саастаах Бруклин Супрем диэн аатынан устуоруйаҕа киирбит саамай улахан аты түһэрбиттэр. Суприм Бельгияҕа төрөөбүтэ, ыараханы таһар аттартан тардыылааҕа, дьүһүнэ кугас буулуур этэ. Үрдүгэ 199 см, ыйааһына 1450 кг этэ. Ол аата, орто баайыы киһиттэн 16 төгүл улахана, быһата, орто массыына саҕа эбит. Бруклин Суприм 20 сыл олорбута, ыарахан үлэни үлэлээбэтэҕэ, дьону кытта хаартыскаҕа түһэн иччилэригэр харчы тэбэн биэрэрэ.

Саамай кыра сылгынан Кыра Тыква диэн ааттаах Эмиэрикэ атыыра буолар, 1975 сыллаахха Гиннес рекордугар киирбит. Кини үрдүгэ 35,5 см, ыйааһына 9 кг этэ.

Пони аттар Скандинавия таастаах сирдэригэр, Европа арыыларыгар үөскээбиттэр. Уҥуоҕунан тоҕо аччаабытын төрүөтэ — аһа кэмчитэ бэрдиттэн ийэ айылҕата оннук дьаһайбыт. Ол да буоллар, күүһүнэн улахан аттан хаалсыбат эбит, онон рудниктарга, шахталарга үлэлэтэн абыраммыттар.

Тони диэн ат Том Миксы кытта 300‑тэн тахса киинэҕэ уһуллубута. Өссө «Персей уонна Пегас» композицияҕа баар боруонса ат «Секретная миссия», «Пакет», «Алмазная рука» уонна «Офисная романтика» киинэлэргэ көстүбүтэ.

Аттар цииркэҕэ XVIII үйэ бүтүүтүттэн кыттар буолбуттара. Онтон ыла цииркэ арената 13 м диаметрдаах төгүрүк манежка кубулуйбута. Цииркэҕэ биэни ылбаттар, атыыр сылгылары уонна аттары эрэ кытта дьарыктаналлар. Атыырдар бугуһуйа сылдьар буоланнар, сүүрдүүгэ үчүгэйдэр. Аттар «көһүүннэр», онон атын жанрдарга хото кытталлар.

Айылҕа анаабытынан

Сылгы 25–30 сыл олорор. Киһилии көрүллүбүт-хараллыбыт сылгылар 40 саастарыгар тиийэллэр. Кулунчук төрөөт даҕаны биир чааһынан атаҕар турар кыахтаах. Айылҕа кинилэри оннук оҥоһуулаабыт, түргэнник атахтарыгар турдахтарына эрэ адьырҕа кыыллартан тыыннаах хаалалларын курдук.

Өйдөрүгэр хатыыр кыахтара чаһы диэххэ сөп. Онон кэлбит сирин, суолу, хаһааҥҥыта эрэ сылдьыбыт сирин уратыларын өйдөөн хаалар. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр Германияҕа үүрүллүбүт сылгылар төрөөбүт сирдэригэр бэйэлэрэ төннөн кэлбит түбэлтэлэрэ бааллар. Сылгылар киһини сирэйиттэн, куолаһыттан хайдах настарыанньалааҕын билэллэр. Хаҥас хараҕынан ону быдан арааран билэр, онон кыыһыра сылдьар буоллаххына, акка уҥа өттүттэн чугаһыыгын. Уһуннук алтыспыт киһитин син биир билэр.

Аттар элбэҕи-аҕыйаҕы араараллар. Учуонайдар ыыппыт эспэримиэннэрэ көрдөрбүтүнэн, элбэх уонна аҕыйах дьаабылыкалаах иһиттэри тэҥинэн уурдахха, элбэх фрукталааҕын талаллар эбит. Сылгылар өҥү араарар кыахтаахтар. Кинилэр киһи курдук чаҕылхайдык көрбөттөр гынан баран, халлаан күөх, от күөх уонна саһархай өҥнөрү ордук үчүгэйдик көрөллөр.

Биир мүнүүтэҕэ ат 100‑чэ хардыыны оҥорор уонна 120 миэтэрэни барар. Сиэлэригэр 120–180 хардыыны оҥорон, мүнүүтэҕэ 225 миэтэрэни барар. Бөтөрөҥүнэн түһэригэр биир мүнүүтэҕэ 600–900 миэтэрэни 110–140‑та ыстанан сүүрэр, ол эбэтэр чааска 36–54 км ырааҕы барар. Оттон ат сүүрдүүтүгэр, чааска 62–68 км бараллар.

Сорох аттар сүүрдэхтэринэ, чааска 70 км куоһарыахтарын сөп. Саамай түргэн сүүрүгүнэн английскай ыраас хааннаах сүүрүк ат боруодата ааҕыллар, 1 мүнүүтэҕэ 1 км барыахтарын сөп.

Майгыта-сигилитэ

Хас биирдии сылгы тус-туспа майгылаах. Сорохтор оонньоһоллор уонна ону-маны интэриэһиргииллэр, атыттар сэрэхтээхтэр уонна мээнэ итэҕэйбэттэр. Кинилэр майгылара боруодаларыттан эрэ буолбакка, дьону кытта алтыһыыттан эмиэ тутулуктаах.

Доҕордуу сыһыаннаах аттары арааран кэбистэххэ, улаханнык чуҥкуйаллар, санааргыыллар. Айылҕаҕа кинилэри үөрдээн сылдьар гына айбыт, онон соҕотохтуу туттахха истириэстиэхтэрин сөп. Ол быыһыгар күнүүлүүрү сатыыллар. Өскөтө иччитэ атын кыылга болҕомтотун уурдаҕына, сөбүлээбэтин хайаан да биллэрэр.

Сылгылар хамаандаҕа түргэнник үөрэнэллэр. Ол гынан баран, ыт курдук үөрэппиккин өйүгэр хатаан кэбиспэт, умнар эбэтэр умнубута буолар. Манна даҕатан эттэххэ, ол эмиэ өйтөн тахсар. Киһи куттанарын билэллэр. Миинэр киһи дьик-дьах туттар буоллаҕына, ат кыйаханан барар.

Сылгылар бэйэ-бэйэлэрин уоскутуһаллар. Биир ат өрө бардаҕына, атына чугаһаан, уоскутаары муннунан даҕайар.

Этин-хаанын уратыта

Хараҕын көрөр дала 350 кыраадыска тэҥнээх (киһи киэнэ 90). Тоҕо диэтэххэ, харахтара баһын кытыытынан бааллар, онон тула өттүн эргитэ көрөллөр. Ол оннугар адьас муннун иннин уонна кэннин кыайан көрбөт. Итиэннэ Сир үрдүгэр баар үүтүнэн аһылыктанааччылар ортолоругар саамай улахан харахтаах кыылынан кини буолар. Киһи хараҕыттан аҕыс төгүл улахан.

Сылгы кулгааҕар 13 араас быччыҥ баар. Ол иһин кулгаахтара бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох хамсыыллар, 180 кыраадыс эргийэ сылдьаллар. Онон тула өттүнээҕи тыаһы барытын истэр. Онно холоотоххо, киһи кулгааҕа үс быччыҥнаах. Ууну элбэҕи иһэллэр. Улахан сылгы күҥҥэ 30–50 лиитирэ ууну ирдиир. Тииһэ олоҕун устата үүнэр. Бу манан төһө саастааҕын билиэххэ сөп — кэм-кэрдии баран истэҕин аайы тиистэрэ элэйэн, тас өттө уларыйан иһэллэр.

Сылгы үөһэ суох. Үөс үлэтин быара толорор. Улахан сылгы сынньанар кэмигэр сүрэҕин тэбиитэ мүнүүтэҕэ 30–40 буолар, оттон сүүрэр кэмигэр мүнүүтэҕэ 240‑ҥа тиийиэн сөп. Сүрэҕэ киһи киэниттэн 10 төгүл улахан. Киһи сүрэҕэ 0,28–0,34 кг ыйааһыннаах, оттон орто баайыы сылгы сүрэҕэ 4–4,5 кг буолар. Сүүрүк аттар сүрэхтэрин ыйааһына 8 кг тиийиэн сөп.

Айахтарынан кыайан тыымматтар. Киһиттэн уратыта диэн, сылгы салгыны муннунан тыынар, таһаарар. Иҥиирдэрин тутула уратылаах буолан, сылгылар туран да утуйуохтарын сөп. Доруобай сылгылар эрэ сытан утуйаллар, ыалдьар, турарыгар эрэйдэнэр сылгы сыппат.