Татьяна Каракулова хаартыскаҕа түһэриитэ.
«Якутскэнерго» ПАУо өрөспүүбүлүкэ олоҕо-дьаһаҕа бигэ туруктаах буолуутугар уотунан-сылааһынан хааччыйар дьоһун суолталаах тэрилтэнэн буолар. Хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Гаврил Алексеев эрэллээхтик уотунан хааччыйыы, Саха сирин энэргиэтиктэрин итиэннэ быйыл хампаанньаны ханнык улахан бырайыактар кэтэһэллэрин туһунан кэпсээтэ.
— Гаврил Николаевич, эн санааҕар, ««Якутскэнерго»» ааспыт сылга тугу ситистэ, туһанааччылары эрэллээхтик уотунан хааччыйыыга туох үлэни ыытта?
— Бастатан туран, кыстыкка бэлэм буолуу. Бу биһиги сүрүн эксээмэммит диэм этэ. Уопсайа 5 млрд. солк. кэриҥэ үбү Дьокуускайдааҕы ГРЭС, ТЭЦ, Е. Н. Батенчук аатынан Бүлүүтээҕи ГЭС Каскадын өрөмүөнүгэр уонна саҥардан оҥорууга көрбүппүт. Ол иһигэр 800 км уот ситимнэрин, 2,5 км уһуннаах ититии ситимнэрин саҥардыы үлэтигэр. Бу барыта кыстыгы этэҥҥэ эрэллээхтик туоруурга тирэх буоланнар, бэлэмнээх буолуу пааспарын кэмигэр ылбыппыт.
Иккиһинэн, сыл устата электро-ситимнэргэ саахал тахсыытын кээмэйэ 6,4% намтыырын ситистибит. Ол эбэтэр 562‑тэн 526‑ҕа диэри. Бу сэрэтии, саҥардыы, цифровизация үлэтин тиһиктээхтик, былааннаахтык ыытыы түмүгэр ситиһилиннэ.
Үсүһүнэн, биһиги социальнай суолталаах соругу толорон, 11 ый устата 5420 саҥа туһанааччыны уокка холбоотубут. Уопсайа 158 МВт кыамта бэрилиннэ.
— Өрүү буоларын курдук, киэҥ далааһыннаах үлэни ыыппыт эбиккит. Ол гынан баран, ити элбэх саҥа туһанааччы уокка холбонуута ситимнэргэ ноҕуруусканы улаатыннарара чуолкай. 5 тыһыынчаттан тахса саҥа эбийиэги холбообуккут. Бу олус элбэх дии саныыбын.
— Манна биири өйдүөххэ наада. Ити 5420 эбийиэктэн уопсайа 69 МВт кыамталаах 4884‑дэ чэпчэтиилээх категорияҕа киирэллэр, ол эбэтэр нэһилиэнньэ, социальнай тутуулар. Биһиги урукку, баар ситимнэргэ холбообоппут. Социальнай суолталаах эбийиэк тутуута инфраструктураны барытын сайыннарар. Ол иһигэр саҥа подстанциялар, аныгы комплектнай трансформаторнай подстанциялар (КТП) тутуллаллар, саҥардан оҥоһуллаллар. Манна холобурга бу соторутааҕыта киирбит эбийиэктэр тустарынан кэпсиэм. Дьокуускай куоракка “Звезднай” түөлбэни уотунан хааччыйыыга «Птицефабрика» подстанцияттан тутуу-таҥыы үлэтин ыыппыппыт. Онон саҥа улахан оскуоланы, үс элбэх кыбартыыралаах дьиэлэри хааччыйбыппыт. Бу — саҥа оройуоҥҥа ситимнэри сайыннарыы.
Аны Уус Алдан улууһун Бороҕонугар «Запад‑2» саҥа хочуолунайга 10 кВ саҥа ЛЭП тардыбыппыт уонна 1000 кВА кыамталаах КТП туруорбуппут.
Тулагы-Киллэм нэһилиэгэр элбэх оҕолоох ыаллар 257 учаастактарыгар анаан 9 км уһуннаах уот ситимэ тутуллубута уонна трансформаторнай подстанция туруоруллубута. Онон саҥа, аныгы инфраструктураны оҥордубут.
Чурапчыга «Западнай» кыбартаалга уопсайа 6 км уһуннаах 0,4 уонна 6 кВ лииньийэлэр, подстанция тутуллубуттара.
Билигин Дьокуускай куоракка 4 Ду700‑тээх уопсайа
8 км уһуннаах ититии ситимин саҥардан оҥорууну салгыы ыытабыт. Бу ситим саҥардылыннаҕына, бүтүн кыбартааллар сылааһынан хааччыллалларыгар хааччахтааһын суох буолуоҕа. Онон, биһиги ситимнэр элбииллэрин сэргэ кыамтатын күүһүрдэн биэрэбит.
— Уот ситимнэригэр саахал тахсыытын аҕыйатыыга туох үлэни ыытаҕыт?
— Саахалы утары охсуһуу хампаанньабыт биир сүрүн хайысхата буолар. Бу үлэ дьыл кэмиттэн тутулуга суох сылы эргиччи ыытыллар. «Якутскэнерго» ситимнэрэ олус элбэхтэр, арааһа, экватор аҥаарын кэриҥэ уһуннаах буолуо. Бу маннык улахан кээмэйдээх ситимнэри көрүү-истии, саҥардыы болҕомтону, эппиэтинэһи, үлэһиттэртэн сатабылы, уопуту эрэйэр. Биһиги энэргиэтиктэрбит бары усулуобуйаҕа — кыһыҥҥы томороон тымныыга, сайыҥҥы өҥүрүк куйааска — туруоруллубут соруктары толоро үөрүйэхтэр.
Саахал тахсыытын намтааһына өрөмүөн бырагырааматын, саахал тахсыытын утары тэрээһиннэри, айылҕа содулуттан тахсар саахаллары аҕыйатыыттан, уопсайынан, үлэни барытын биир кэлимник ыытыыттан тахсар.
Сыллата кыраапыгынан сүүһүнэн килэмиэтирдээх уот лииньийэлэригэр, уонунан подстанцияларга былааннаммыт өрөмүөн үлэтэ ыытыллар. Маны таһынан, түһүмэҕинэн эргэрбит оборудованиены уларытабыт. Ол иһигэр “сыгынньах” боруобаттары СИП (самонесущий изолированный провод) боруобакка көһөрөбүт. Бу мууһурууну, тыалы туруктаһар ситимнэр. Эргэ тирэхтэри аныгылыы тимир бетон, металл тирэхтэргэ уларытабыт. Ол эрээри, мас тирэхтэртэн билиҥҥитэ аккаастанар кыахпыт суох. Тыа сиригэр мас тирэхтэр тураллар.
Итини сэргэ, уот арахсыытын, араас кэһиллиилэр тахсыыларын билгэлиир, сабаҕалыыр саҥа технологиялар киирэллэр. Ол иһигэр ситимнэр туруктарын көрөр-истэр, диагностикалыыр тэриллэр, дьиэги эрдэттэн билэр анал тепловизионнай хонтуруоллааһын, уот лииньийэлэрин пилота суох көтөр аппараатынан көрүү, чинчийии үлэлэрэ.
Бу киэҥ хабааннаах үлэ Саха сирин тыйыс килиимэттээх усулуобуйатыгар эрэллээхтик уотунан хааччыйыыга туһуламмыт биир кэлим ситими үөскэтэр.
— Саха сирэ киэҥ сири тайаан сытар буолан, уматыгы, оттугу сайын навигация кэмигэр таһыллар. Эһиги хампаанньаҕыт быйылгы «энергонавигацияны» хайдах түмүктээтэ? Былааннаммыт уматык барыта тиэлиннэ дуо?
— Оннук. Уматык саппааһа барыта бэлэмнэнэн, былаан 100% туолла. Навигация кэмигэр 96 000 туонна таас чох, 5 000 туонна кэриҥэ инчэҕэй ньиэп, 74 000 туонна кэриҥэ дизельнэй уматык тиэлиннэ. Бу саамай тыҥааһыннаах кэмҥэ үлэлиирбитигэр мэктиэнэн буолар.
— Хоту каадырынан хааччыллыы боппуруоһа ордук сытыытык турар. Эдэр исписэлиистэри энэргиэтикэ курдук эппиэтинэстээх салааҕа үлэлии кэлэллэригэр туох үлэни ыытаҕыт? Аны хоту оройуоннарга үлэҕэ ыытыы манан дьыала буолбатаҕа буолуо.
— Оскуолаттан саҕалаан тиһиктээх үлэни ыытабыт. Куораттааҕы уонна оройуоннардааҕы оскуолаларга энерго-кылаастар бааллар. Онон, туһааннаах идэҕэ оҕолору эрдэттэн үөрэтэбит. Ити биирэ. Аны М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Физико-тиэхиньиичэскэй институтун кытары ыкса сибээстээхтик үлэлиибит. Маны таһынан, Дьокуускайга, Мииринэйгэ, Светлэйгэ баар орто үөрэх кыһаларын кытары бииргэ үлэлэһэбит. Номнуо хаһыс да сылын «Якутскэнерго» анал истипиэндьийэлэрин бырагыраамата үлэлиир. РусГидро методическай ыйыытынан тус сыаллаах бырагырааманан үөрэнэр устудьуоннарга көмө миэрэлэрэ бааллар. Ол курдук, хампаанньаттан анал истипиэндьийэ, үөрэнэ, быраактыкаҕа баралларыгар-кэлэллэригэр бырайыас төлөнөр уонна олороллоругар көмө оҥоһуллар. Биһиги үчүгэй хамнаһы, өйөбүл бырагыраамаларын, үрдүк технологиялаах салааҕа үрдээһини эрэннэрэбит.
Ол эрээри, биһиэхэ үлэлиэн баҕалаах киһи аҥаардас инструкцияны эрэ билиэ суохтаах. Саамай кылаабынайа — ураты сыһыан наада. Дьыала, үлэ туһугар дууһалыын “ыалдьыахтаах”. Хоту дойду энэргиэтигэ ураты эппиэтинэстээх, үлэтигэр уһулуччу бэриниилээх. Килиимэт уонна соруктар оннук буоларга үөрэтэллэр.
Маны таһынан, миэстэтигэр исписэлиистэри үөрэтэбит, бэлэмниибит. «Якутскэнерго»ҕа үлэһиттэри бэлэмниир Үөрэтэр-производственнай киин баар. Онно оробуочай идэлэртэн саҕалаан араас таһымнаах салайааччыларга тиийэ үөрэтэн, бэлэмнээн таһаарабыт. Биһиги кииммитигэр өрөспүүбүлүкэ атын бырамыысыланнай хампаанньаларын исписэлиистэрэ эмиэ үөрэнэллэр. Хампаанньаҕа уһуйуу кыһата көхтөөхтүк үлэлиир диэн бэлиэтээн этиэм этэ.
— Хампаанньаҕытыгар тыһыынчанан киһи үлэлиир, онон үлэһиттэри социальнай өттүнэн өйөбүлгэ туох үлэ ыытыллар?
— Биһиги кэлэктиибинэй дуогабарбыт үлэ сөптөөх усулуобуйатынан уонна сынньалаҥынан хааччыйыыга аналлаах. Эдэр исписэлиистэргэ бырайыас, “подъемнай” төлөбүрдэригэр социальнай мэктиэ баар. Холобур, тутаах үлэһит буоллаҕына, олорор дьиэ куортамын сороҕун төлүөхпүтүн сөп.
Олорор дьиэ бэлиитикэтигэр «Якутскэнерго»ҕа уон сыл устата төлөһөргө бырыһыана суох сойуом мэхэньиисимэ үлэлиир. Оттон үлэһит дьиэтин кирэдьиит ыллаҕына, биһиги бырыһыанын боруостуубут. Бу манан үгүс өттүгэр саҥа ыал буолбут эдэр дьон туһанар.
Биһиги биэнсийэлээхтэрбитин эмиэ өйүүбүт. Үлэ бэтэрээннэрэ, бочуоттаах энэргиэтиктэр, дьоҕус да буоллар, эбии төлөбүр ылаллар.
Кыра хамнастаахтар категорияларыгар киирэр үлэһиттэрбитигэр уоппускаларын кэмигэр эбии төлөбүр оҥоробут. Уоппускаларын кэмигэр сынньана баралларын курдук. Маны таһынан, билимҥэ, успуорка, айар эйгэҕэ ситиһиилээх эдэр талааннары өйүүр «Наши дети» диэн бырагыраамалаахпыт.
Инники соруктар
— Гаврил Николаевич, 2026 сылга хампаанньаны ханнык соруктар, бырайыактар кэтэһэллэр? Сүрүн күүс, үп-харчы ханна угуллуоҕай?
— Биһиги иннибитигэр улахан соруктар тураллар. Бастатан туран, экэнэмиичэскэй хааччахтааһын усулуобуйатыгар саахал тахсыытын аҕыйатыы. Иккиһинэн, генерация эрэллээхтик үлэлиирин ситиһии. Дьокуускайдааҕы 2‑с нүөмэрдээх ГРЭС-кэ ГТУ-га өрөмүөн үлэтин ыытыы, оборудованиелар үлэлиир кыахтарын уһатыы, саҥа оборудованиены туруоруу. Үсүһүнэн, сүрүн инфраструктурнай бырайыактары олоххо киллэрии. Ол иһигэр 220/110/35/6 кВ кыамталаах «Сунтаар» подстанцияны саҥардан оҥоруу; Жатайга «Точка будущего» үөрэх тиһигин технологическай холбооһун; Дьокуускайга Муусука Үрдүкү оскуолатын, «COSMOS» гостиницаны уотунан хааччыйыы.
Саҥа дьыл барахсан, оннук-маннык итэҕэллэргэ, кирдээх бэлиитикэҕэ умньамматах, соҕотох алыптаах, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ дуоһуйа, астына…
Саха сирэ хорсун-хоодуот дьонунан аатырар, дойду устуоруйатыгар элбэх дьоруойу бэлэхтээбитэ, олор истэригэр Аҕа дойду Улуу…
Ааспыт сууккаҕа Саха сиригэр буруйу оҥоруу сэттэ түбэлтэтэ тахсыбыт. Манан процессуальнай бэрэбиэркэни ыытыыны уонна холуобунай…
Бүгүн, тохсунньу 11 күнүгэр, өрөспүүбүлүкэ соҕуруулуу-арҕаа, хотугулуу-илин, илин өттүгэр кыралаан хаардыаҕа. Киин, арҕаа оройуоннарга туманнаах…
Бүгүҥҥү күн – наҕыл, сымнаҕас уонна дьиэҕэ-уокка чугас дьону кытта сынньанарга табыгастаах кэм. Ый Оҕус…
Бүгүн, тохсунньу 10 күнүгэр, биллиилээх суруналыыс, уопсастыбаннай диэйэтэл, РФ суруналыыстарын сойууһун, РФ уонна СӨ суруйааччыларын…