Ил Дархан нэдиэлэтэ: Айсен Николаев үлэтин сүрүн түгэннэрэ

Ахсынньы 29 күнэ. Ил Дархан Мэҥэ Хаҥалас улууһугар үлэлээтэ. Аллараа   Бэстээххэ учаастактааҕы балыыһа саҥа дьиэтэ аһыллыбытынан олохтоохтору эҕэрдэлээтэ. Аныгы тэриллэринэн хааччыллыбыт 1200 кв. миэтэрэттэн тахса иэннээх эбийиэк Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит «Уһун уонна көхтөөх олох» национальнай бырайыагынан тутулунна. Балыыһа биир симиэнэҕэ 100 ыарыһаҕы көрөр кыахтаах. Бастакы этээскэ амбулаторнай, көрдөрүнэр уонна эмтиир салаалар, күнүскү балыыһа, иккис этээскэ 15 куойкалаах терапевтическай салаа оҥоһуллубуттар. Амбулаторияҕа педиатр, терапевт, процедурнай, стоматолог уонна гинеколог хосторо бааллар.

Айсен Николаев Майаҕа саҥа оҥоһуллубут «Кыайыы аартыга» уопсастыбаннай түөлбэни көрдө уонна Ийэҕэ анаммыт скульптураҕа сибэкки дьөрбөтүн уурда. Ааспыт үйэ 70‑с сылларыгар тутуллубут Кыайыы болуоссатын оннугар патриотическай, култуурунай, социальнай тыыннаах уопсастыбаннай эйгэ РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит  «Олоххо аналлаах инфраструктура» национальнай бырайык чэрчитинэн Уһук Илин эрэгийиэннэригэр «Куорат табыгастаах эйгэтин тэрийии» федеральнай бырагыраама куонкуруһугар кыайыылаах тахсаннар оҥоһуллубут. Ийэҕэ анаммыт скульптура уонна Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Попов бюст-пааматынньыга оннунан хаалбыттар. Манна мемориал, сынньанар, оонньуур сирдэр, павильон,  ыйар-көрдөрөр устуойкалар бааллар.

Салгыы Ил Дархан 2026 сылга аһыллар улууска бастакы элбэх өҥөлөөх Дьиэ кэргэн киинин көрдө уонна саҥа эбийиэк олохтоохтору кытта үлэлииргэ толору бэлэмнээҕин бэлиэтээтэ. Аныгы тэрилинэн хааччыллыбыт улахан кэбиниэттэргэ идэтийбит исписэлиистэр  көмө оҥоруохтара. Эбийиэккэ дьиэ кэргэттэр боппуруостарын түргэнник быһаараары  кинилэргэ   туһуламмыт өҥөлөрү түмпүттэр — юридическай,  психологическай, сүбэ биэрии, чөлүгэр түһэрии бырагыраамаларын, социальнай төлөбүрдэри уо.д.а. Ураты болҕомто уустук балаһыанньалаах эбэтэр кыаммат ыалларга ууруллуоҕа.

Айсен Николаев Майаҕа хаарбах дьиэттэн саҥа кыбартыыраҕа көспүт Дмитриевтарга сырытта. Дьиэ кэргэн биир чилиэнэ өрөспүүбүлүкэҕэ хаарбах туруктаах дьиэттэн көспүт 50-с тыһыынча олохтооҕунан буолла. Владимир Реворьевич уонна Екатерина Гавриловна түөрт уол оҕолоохтор, онтон үстэрэ оскуолаҕа үөрэнэр, кыралара уһуйаан иитиллээччитэ. Саҥа дьиэлэрэ өрөмүөннээх, билиитэ уонна сантехника туруоруллубут.

Ахсынньы 30 күнэ. Айсен Николаев Кириэмил дыбарыаһыгар  «Баҕа санаа харыйата» тэрээһиҥҥэ  кыттан, үс оҕо баҕа санаатын толордо. Чурапчы  Чыаппаратыттан 11 кылаас үөрэнээччитэ 16 саастаах Арчылааҥҥа Ил Дархан бэлэҕин – электрогитараны туттардылар. Арчылаан – волейбол, баскетбол, мини-футбол күрэхтэһиилэрин кыайыылааҕа, «Снежный барс» байыаннай-патриотическай хамсааһыннарга уонна көрдүүр эспэдииссийэлэргэ көхтөөхтүк кыттар. «Тыыннаах тыл» ааҕааччылар күрэстэригэр хаста да кыайбыт, улуус ансаамбылыгар солистыыр. Былырыын хоһоон уонна ырыа суруйан саҕалаабыт. Ил Дархан Арчылаан баҕа санаата туоларыгар көмөлөспүтүттэн үөрэрин, бу гитара талааннаах эдэр киһи айар үлэтигэр саҥа суолу тэлэригэр эрэллээҕин биллэрдэ.

Итиэннэ Айсен Николаев бэлэҕин 11 саастаах Дьокуускай олохтооҕор Айсаанаҕа тириэртилэр. Сэттэ оҕолоох ыал кыыһа теннис остуолланан, сөбүлүүр көрүҥүнэн дьиэтигэр дьарыктанар баҕа санаата туолла. Доруобуйатынан хааччахтааҕын да иһин, успуорка көхтөөх, өрөспүүбүлүкэ уонна куорат күрэхтэһиилэригэр ситиһиилээхтик кыттар. 2022 сылга «Саха сирин күнчээннэрэ» кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ «Кыраныыссата суох тиэннис» бырайыага Ил Дархан гранын ылбыта. Онтон ылата Айсаана остуол тиэнниһинэн дьарыктанар буолбута.

Ахсынньы 30 күнэ. Айсен Николаев нэһилиэнньэлээх пууннары гаастааһыҥҥа эрэгийиэннээҕи ыстаап мунньаҕын ыытта. Уһук Илиҥҥэ гаастааһын таһымынан өрөспүүбүлүкэ кэккэ сыл устата инники күөҥҥэ сылдьар. 2025 сылга дойдуга биэс бастыҥ иһигэр киирдэ. Ил Дархан бу историяҕа бастыҥ көрдөрүү буоларын бэлиэтээтэ. Социальнай гаастааһын сыллааҕы былаанын болдьоҕун иннинэ толорбуттара. 2021 сылтан ыла 10767 дьиэҕэ гаас киирэн, 30 тыһ. тахса киһи олоҕун усулуобуйата тубуста. Ил Дархан гаастааһын тэтимэ намыраабатын бэлиэтээтэ. 2026 сылга Өлүөхүмэ, Ленскэй, Алдан, Мииринэй улуустарын биэс нэһилиэнньэлээх пуунугар гаас кэлиэҕэ. Үөһээ Бүлүүгэ өрүс хаҥас биэрэгэр гаас инфраструктуратын эбийиэктэрин тутуу бастакы түһүмэҕэ саҕаланыаҕа, кэлин Ньурба улууһугар тиийэр гына. Айсен Николаев 2027-2030 сылларга нэһилиэнньэлээх пууннары гаастааһын эрэгийиэннээҕи бырагырааматын оҥорор тоҕоостооҕун туһунан эттэ. Тус социальнай көмөнү ылар гражданнар категорияларын кэҥэтэргэ, уотунан ититииттэн гааска көһүүнү көҕүлүүр миэрэлэри оҥорорго Бырабыыталыстыбаҕа сорудахтаата.

Ахсынньы 31 күнэ. Айсен Николаев Саха сирин олохтоохторун үүнэн иһэр 2026 сылынан эҕэрдэлээтэ. Бэлиэ түгэннэринэн, чаҕылхай ситиһиилэринэн уонна сытыы киирсиилэринэн баай 2025 сыл ааһан эрэрин, дойду устуоруйатыгар бу сыл Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Улуу Кыайыыбыт 80 сылын норуот бүттүүн өрө көтөҕүллүүлээхтик бэлиэтээбит сылын быһыытынан киирбитин эттэ. Быһаарар суолталаах бырайыактар уонна инники диэки эрэллээх хардыылар сылларынан буолбутун, эрэгийиэннээҕи баалабай бородуукта 2,5 трлн солкуобайы куоһарбытын, өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтигэр 715 млрд солк. инвестиция тардыллыбытын бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэ оҕо төрөөһүнүн ахсаанынан Уһук Илин эрэгийиэннэригэр бастакы, Арассыыйаҕа – онус миэстэлээх. Өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн ахсаана 34,5 тыһ. тэҥнэһэр, оттон саҥа төрөөбүт оҕо аҥарын кэриэтэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөтө. Дойду Бэрэсидьиэнэ 2026 сылы Арассыыйа Норуоттарын сомоҕолоһууларын сылынан биллэрдэ. «Саха сирин олохтоохторо бэйэлэрин холобурдарынан Арассыыйа элбэх омуктаах норуота түмсүүлээҕин көрдөрүөхтэригэр эрэнэбин, оттон өрөспүүбүлүкэҕэ 2026 сыл Култуура сылынан биллэрилиннэ, уустук тургутууну ааһар кэммитигэр култуурабыт күүстээх санааны, инникигэ эрэли түстүөҕэ», – диэн Ил Дархан бэлиэтээтэ.

Тохсунньу 1 күнэ. Айсен Николаев Саха сиригэр Саҥа дьыл түүнүгэр аҕыс оҕо – биэс уол уонна үс кыыс күн сирин көрбүтүн туһунан МАХ тус ханаалыгар иһитиннэрдэ. Бастакынан 3270 гр. ыйааһыннаах кыыс оҕо төрөөтө. Бүлүү улууһуттан сылдьар дьиэ кэргэн үһүс оҕолоро Михаил Ефимович Николаев аатынан Өрөспүүбүлүкэтээҕи 1 №-дээх балыыһа Перинатальнай киинигэр түүн 00 чаас 10 мүнүүтэҕэ күн сирин көрдө. «Бары төрөппүттэри ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин, оттон биһиги саҥа төрөөбүт оҕолорбутугар – доруобай уонна дьоллоох буола улааталларыгар баҕарабын», – диэн Айсен Николаев суруйда. Оттон 2025 сыл түмүгүнэн барыта 10 317 оҕо төрөөбүт, ол иһигэр 5270 уол, 5047 кыыс. Кинилэртэн 93-һэ – игирэлэр.

Тохсунньу 1 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ саамай кырдьаҕас олохтооҕо Татьяна Сафонованы 105 сааһын туолбутунан эҕэрдэлээтэ. «Татьяна Семеновна олоҕун суола – үлэ, чиэс-бочуот уонна хотугу киһи дьоһун майгытын көстүүтэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар тыраахтар уруулугар олорбута, звенону салайбыта уонна мэхээнньигинэн үлэлээбитэ, сэрии кэнниттэн эйэлээх олоҕу чөлүгэр түһэриигэ кыттыбыта, төрөөбүт Дабааныгар сэбиэти салайбыта, оҕо уһуйааныгар уонна сүөһү иитиитигэр үлэлээбитэ. Татьяна Семеновна улахан дьиэ кэргэнин болҕомтотунан, кыһамньытынан олорор, бу кэнчээри ыччаттарыгар кини күүһэ, үтүө санаата уонна үлэһитэ иҥэн сылдьаллар. Ис сүрэхпиттэн киниэхэ чэгиэн доруобуйаны, эрчимнээх санааны уонна чугас дьонун таһыгар өссө элбэх сылаас күннэри баҕарабын», – диэн Айсен Николаев ытык кырдьаҕаһы МАХ мессенджергэ тус ханаалыгар эҕэрдэлээтэ.

Тохсунньу 1 күнэ. Айсен Николаев Кириэмил дыбарыаһыгар «Баҕа санаа харыйата» тэрээһиҥҥэ кыттан, Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Саха сирэ шефтээх Докучаевскай куоратыттан сэттэ саастаах София баҕа санаатын толордо. Кыыска бэлэҕи – сыыппара пианиноны тириэртилэр. София быйыл муусука оскуолатын бастакы кылааһыгар киирбит. Ийэтэ  кыыһы соҕотоҕун улаатыннарар, аҕата байыаннай дьайыыга дьоруойдуу өлбүт. «София дьиэтигэр муусука сылааһынан илгийдин, кыыс талаанын сайыннаран эрэллээхтик иннин диэки хаардыылаатын»,  – диэн Айсен Сергеевич тус ханаалыгар суруйда.

Тохсунньу 1 күнэ. Айсен Николаев Херсон уобалаһыгар саҥа сыл үүнэр түүнүгэр гражданскай эбийиэккэ террористическай атаака түмүгэр сырдык тыыннара быстыбыт эйэлээх дьон дьиэ кэргэттэригэр, бары олохтоохторго дириҥ кутурҕанын тириэртэ. «Украина фашистара кэрээнэ суохтара эйэлээх олохтоохтор утары дьайыыларыгар өссө төгүл көһүннэ, биһиги өстөөҕү үлтүрүтүөхпүт, тоҕо диэтэр биир сомоҕобут уонна кырдьык биһиги туспутугар», – диэн бэлиэтээтэ. Эмсэҕэлээбиттэргэ түргэнник үтүөрэллэригэр баҕарда.

Күндү Саха сирин олохтоохторо! Барыгытын Саҥа сылынан! Уһун өрөбүллэргэ туһалаахтык дуоһуйа сынньанан, күүс-уох мунньунан, чугас дьоннуун алтыһан, үүммүт сылбытын  сэргэхтик саҕалыаххайыҥ, кэлэн иһэр Ороһуоспанан эҕэрдэ!

Афанасий Ноев

Хаартыскалар: Андрей Сорокин, ЯСИА, sakha.gov.ru