Ил Дархан нэдиэлэтэ: Айсен Николаев үлэтин сүрүн түгэннэрэ

Тохсунньу 26 күнэ.  Ил Дархан Уһук Илин эрэгийиэннэрин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын боппуруостарын көрөр мунньахха кытынна. 

Өрөспүүбүлүкэ Уһук Илиҥҥэ валовай бородууктанан, бырамыысыланнас үлэтинэн уонна бүддьүөккэ бэйэ дохуотун кээмэйинэн инники иһэр. Айсен Николаев Саха сирин экэниэмикэтигэр 723 миллиард солк. инвестиция киирбитин иһитиннэрдэ. Инвестиция килиимэтин Национальнай рейтинигэр «Регуляторнай эйгэҕэ» Саха сирэ биэс бастыҥ эрэгийиэн иһигэр баар. Юрий Трутнев олорор дьиэни үлэҕэ киллэрии көрдөрүүтүнэн Приморье кыраайын уонна Саха сирин, бырамыысалыннаска үлэҕэ Саха сирин уонна Хабаровскай кыраайы бастыҥнарынан бэлиэтээтэ.

Тохсунньу 26 күнэ. Айсен Николаев ыыппыт «Энэргиэтикэ» хайысхатыгар дойду Судаарыстыбаннай сэбиэтин хамыыһыйатын бастакы мунньаҕар ааспыт сыл түмүгүн таһаардылар уонна 2026 сыллааҕы үлэ былаанын бигэргэттилэр. Былырыын хамыыһыйа уот хаһаайыстыбатын ситимин саҥардыыттан, эрэгийиэннэри гаастааһынтан уонна газомоторнай уматык ырыынагын сайыннарыыттан саҕалаан, оттук-энергетика комплексын каадырынан хааччыйыыга тиийэ киэҥ хабааннаах боппуруостары дьүүллэһэн, этиилэри оҥордо. Хамыыһыйа кэккэ көҕүлээһинэ  номнуо нуорма аакталарыгар, дойду үрдүкү салалтатын сорудахтарыгар киирбит. Хамыыһыйа чилиэннэрин этиилэрэ учуоттанан,  2026 сыллааҕы үлэ былаана дойду Энэргиэтикэҕэ министиэристибэтигэр сөбүлэһиини ааспыт. Айсен Николаев бэлиэтээбитинэн, 2019 сыллааҕы таһымы кытта тэҥнээтэххэ, 2035 сылга энергияны туһаныы валовай бородууксуйаҕа 35%-нан түһүөхтээх диэн судаарыстыбаннай бырагыраамаҕа көрүллэр. Энергетическэй стратегиянан 2050 сылга диэри электроэнергияны оҥорууга уматык ылар ороскуотун   уонна ситимнэргэ сүтүктэри аччатарга сыал-сорук туруорулунна.

Тохсунньу 27 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ баайга-дуолга уонна сир сыһыаннаһыыларыгар миниистирэ  Павел  Багынановы кытары көрүстэ. 2025 сыл түмүгүнэн «Уһук Илин гектара» бырагырааманан  5 789 сир учаастага бэриллэн, Саха сирэ Уһук Илиҥҥи уокурукка инники күөҥҥэ тахсыбыт. Айсен Николаев элбэх оҕолоох ыалларга, анал байыаннай эпэрээссийэ кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр сири, итиэннэ учаастак оннугар биир кэмнээх харчынан төлөбүрдэри биэриигэ көрдөрүү үчүгэйин бэлиэтээтэ. Көрсүһүүгэ «Сыыппара игирэтэ» бырайыагы дьүүллэстилэр. Маннык инструмент биир кэлим кадастровай үлэни түргэнник ыытарга, каарталары түргэнник саҥардарга уонна олохтоохторго сир учаастактарын биэрииттэн инженернэй ситимнэри, суоллары сайыннарыыга, социальнай эбийиэктэри уонна бүтүн кыбаарталлары тутууга тиийэ былааннары чопчулааһын таһымын үрдэтэргэ кыаҕы биэрэр. Сир уонна баай-дуол сыһыаннаһыыларын эйгэтигэр сыыппара быһаарыыларын киллэриини салгыахтара.

Тохсунньу 28 күнэ. Айсен Николаев 2026 сыллаахха үөрэх эйгэтин сайыннарыы былааныгар анаммыт сүбэ мунньаҕы ыытта. Салаа ааспыт сылга үлэтин түмүктэрин уонна билиҥҥи кэмҥэ суолталаах хайысхаларын көрдүлэр. Ил Дархан тэрилтэлэр штатнай нормативтарын дойду Үөрэҕин министиэристибэтин федеральнай рекомендациятыгар сөп түбэһиннэриигэ бары быһаарыылары Саха сирин уратыларын учуоттаан, бастатан туран, үөрэхтээһин тоҕоостооҕор уонна хаачыстыбатыгар дьайыыларынан сыаналаан туран, ылынарга эттэ. Салайар быһаарыылар үөрэх хаамыытын күүһүрдүөхтээхтэр, учууталлары өйүөхтээхтэр уонна оҕо кыаҕын арыйарыгар табыгастаах усулуобуйаны тэрийиэхтээхтэрин бэлиэтээтэ. Үөрэх тэрилтэлэрин ситимин сайыннарыыга уонна ресурсаларын көдьүүстээхтик туһаныыга кэлим этиилэри Үөрэх уонна билим министиэристибэтигэр Үп уонна Экэниэмикэ министиэристибэлэрин кытта бииргэ бэлэмнииргэ сорудахтаата.

Тохсунньу 28 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ доруобуйа харыстабылын боппуруостарыгар ыыппыт мунньаҕар бу эйгэ сайдыытын сүрүн хайысхаларын торумнаатылар. Ил Дархан доруобуйа харыстабыла уопсайынан сөптөөх хайысханан сайдарын, өрөспүүбүлүкэҕэ олох уһуна Уһук Илиҥҥэ саамай үрдүгүн, дойду орто таһымын куоһарарын, улуустарга саҥа эбийиэктэр тутуллалларын санатта. Нэһилиэнньэ доруобуйа харыстабылынан астыныытын таһыма туруктаахтык үрдээн иһэрин, соторутааҕыта көрдөрүү 20%-тан арыый элбэҕин, билигин 85%-тан тахсатын бэлиэтээтэ. Инфраструктураны сайыннарыыга, оборудованиеларынан хааччыйыыга уонна национальнай бырайыактар чэрчилэринэн каадыры бэлэмнээһиҥҥэ сыал-сорук туруорулунна. 2030 сылга диэри 9 эбийиэги тутуу, 33 түргэнник оҥоһуллар модулу таҥыы, 15 тэрилтэни хапытаалынай өрөмүөннээһин, ону тэҥэ 8 көһө сылдьар медицинскэй комплексы атыылаһыы былааннаннар. Эрэгийиэҥҥэ доруобуйаны чөбүгэр түһэриини сүрүннүүр киин тэриллиэҕэ уонна Паллиативнай көмөнү сүрүннүүр киин үлэтин саҕалыаҕа. Оскуолаларга ураты болҕомто мэдиссиинэҕэ ууруллуоҕа.

Тохсунньу 28 күнэ. Айсен Николаев дойду Ыксаллаах быһыыга-майгыга министиэристибэтин Саха сиринээҕи Кылаабынай управлениетын салайааччыта Павел Гарины кытта оробуочай көрсүһүүтүгэр баһаартан сэрэхтээх буолууну хааччыйыы боппуруостарын дьүүллэстилэр. Сыл саҕаланыаҕыттан өрөспүүбүлүкэҕэ 120 баһаар бэлиэтэммит. Баһаар үөскүүр сүрүн төрүөтэ — электрическэй оборудованиены туһаныы быраабылаларын кэһии, оһоҕу сэрэҕэ суох туттуу. Ил Дархан Павел Гарин баһаартан куттал суох буолуутун туһунан федеральнай сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн  өрөпсүүбүлүкэҕэ баһаартан ураты сэрэхтээх буолуу эрэсиимин киллэрэр уонна дьаһаллары кэлимник толорор туһунан этиитин өйөөтө. Айсен Николаев бу дьаһаллары олоххо киллэриигэ олохтоох салайыныы уорганнарын, социальнай сулууспалары кытыннарыы соругун туруорда.

Тохсунньу 28 күнэ. Айсен Николаев Ыксаллаах быһыыны-майгыны сэрэтэр уонна туоратар уонна нэһилиэнньэ олоҕор-дьаһаҕар куттал суох буолуутун хааччыйар хамыыһыйа мунньаҕын ыытта. Техногеннай баһаардар үрдээбиттэринэн сибээстээн, эрэгийиэҥҥэ баһаартан  ураты сэрэхтээх буолуу эрэһиимин киллэрэр туһунан быһаарыы ылылынна. Сүрүн болҕомто дьон олорор сирдэригэр, сүрүннээн нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар ууруллуоҕа. Олорор дьиэлэргэ буруо тахсарын биллэрэр автономнай тэриллэринэн хааччыйыы үлэтэ күүһүрүөҕэ, ону тэҥэ кутталлаах араҥаҕа киирэр ыаллар олорор сирдэригэр сэрэтэр эриэйдэлэр ыытыллыахтара.

Тохсунньу 29 күнэ. «Хоту дойду: бигэтик сайдыы сирэ-уота» диэн эрэгийиэннэр ардыларынааҕы билим-үөрэх киинин (НОЦ) кэтээн көрөр сэбиэтин мунньаҕар 2026-2030 сылларга үлэ былаанын уонна билим арыйыыларын олоххо киллэрии механизмын ырыттылар. Мунньуллубут кыаҕы төһө кыалларынан көдьүүстээхтик олоххо киллэрэр уонна технологиялары туһаҕа таһаарыыга урут ылыллыбыт уопукка уонна сатабылга тирэнэр наадатын Ил Дархан эттэ. 2025 сылга НОЦ үлэтин чэрчитинэн билим ыстатыйалара бэчээттэммиттэр, саҥа технологическай быһаарыылар олоххо киирбиттэр, баһаары умуруорарга  тоҥмот убаҕас патена ылылыллыбыт, бүддьүөтү таһынан эбии үп тардыллыбыт. Бу ситиһиилэри киин сайдыытын аныгыс түһүмэҕэр учуоттаатылар. Билим арыйыыларын уонна технологическай быһаарыылары туһаҕа таһаарыы ньымалара уларыйбыттар. Билигин бу оҥорор үлэ эбээһинэһэ биир кэлим сайдыы институтугар — Саха сирин сайдыытын корпорациятыгар түмүлүннэ.

Тохсунньу 29 күнэ. Ил Дархан Кэбээйи улууһугар үлэлээтэ. Сангаарга саҥа поликлиника тутуута түмүктэннэ. Манна симиэнэҕэ 104 киһи көрдөрүнэр кыахтаах. Тутуу «Доруобуйа харыстабыла» национальнай бырайыак чэрчитинэн ыытыллыбыт. Айсен Николаев саҥа поликлиниканы көрдө.  Манна Croma диэн тииһи эмтииргэ, оҥорорго саҥа тэрил, УЗИ, «МАКСИМА» флюорографическай аппараат, уо.д.а. аныгы үйэ ирдэбилигэр эппиэттиир тэриллэринэн хааччыллыбыттар.

«Сангаарга бу эбийиэги тутар туһунан быһаарыы ылыныы балачча уустук этэ. «Доруобуйа харыстабыла» национальнай бырайыак баар буолан, РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээһининэн, «Биир Ньыгыл Арассыыйа» баартыйа норуодунай бырагырааматынан маннык бэртээхэй эбийиэк тутулунна, — диэн кини бэлиэтээтэ. Ил Дархан Саха сиригэр национальнай бырайыак олоххо киирбит сылларыттан доруобуйа харыстабылыгар 110-тан тахса эбийиэк үлэҕэ киирбитин санатта. Итиэннэ чугастааҕы кэмҥэ аны Нам, Бүлүү улуустарыгар эмиэ маннык саҥа тутуулар аһыллыахтара. Майаҕа, Ньурбаҕа балыыһа комплекстара тутуллаллар. Биэлсэр-акушер пууннара, амбулаториялар арктическай улуустарга ыраах нэһилиэнньэлээх пууннарга, тыа сирдэригэр дьэндэйиэхтэрэ.

Тохсунньу 29 күнэ. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Сангаарга автоматизированнай гибриднэй энергокомплекс (АГЭК) тутуута хайдах баран иһэрин көрдө.

«Сахаэнерго бырайыага манна 1980-с сыллартан үлэлиир эргэ дизельнэй станцияны сыыйа-баайа солбуйуоҕа. Сорох энергияны күн батареята биэриэҕэ, оттон салайыы уонна хонтуруоллааһын аныгылыы барыаҕа уонна автоматизированнай буолуоҕа. Бастакы түһүмэх хайыы-үйэ ситэриллэн бүттэ, иккис түһүмэх быйыл атырдьах ыйыгар түмүктэниэхтээх. Тутуллан бүппүтүн кэннэ, комплекс Сангаары барытын уонна сүрүн эбийиэктэри уотунан бигэтик хааччыйыаҕа. Гибриднэй генерация өрөспүүбүлүкэҕэ көдьүүстээҕин дакаастаан турар, кини уот ороскуотун ачччатар уонна энерго-көдьүүһү үрдэтэр. Маннык быһаарыылары салгыы атын суола-ииһэ суох нэһилиэнньэлээх пууннарга туттан иһиэхпит», — диэн Айсен Николаев бэйэтин MAX ханаалыгар бэлиэтээтэ.

Энергокомплекс хааччыллыытыгар сэттэ хочуолунай, икки сылытар пуун, үс уһуйаан, икки үөрэх кыһата, доруобуйа харыстабылын эбийиэктэрэ, ТЦТР, суотабай сибээс эбийиэгэ уонна аэропорт киириэхтэрэ.

Тохсунньу 29 күнэ. Ил Дархан Сангаар бөһүөлэгэр анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Кэскил Андросовы кытта көрүстэ. Байыас 2024 сылга тобугун эчэтэн демобилизацияламмыт, кини СВО-ҕа 2022 сыл балаҕан ыйыгар быстах хомуурунан барбыт, штурмовой бөлөх хамандыыра эбит. Санкт-Петербург клиникатыгар эпэрээссийэлэнээри уочаратын кэтэһэр. Сулууспалыан иннинэ кини Саха сирин ойуур харыстабылын авиационнай баазатын Сангаардааҕы салаатыгар үлэлээбит. Байыаннай         дьайыы бэтэрээнэ доруобуйатын чөлүгэр түһэрэн үлэтигэр тахса охсуон баҕарар. Кэргэнин Анастасияны кытта оскуолаҕа киирэ илик уоллаах кыыстарын иитэллэр. Улуус дьаһалтата байыас дьиэ кэргэнигэр бары өттүттэн көмөнү оҥорор, кыбартыыраларын өрөмүөннүүргэ волонтердар көмөлөспүттэр. Ил Дархан байыаска махталын биллэрдэ.

«Үрдүк таһымнаах мэдиссиинэ уонна да атын көмөнү ыларыгар туох барыта көрүллүөҕэ. Улуус дьаһалтатыгар Кэскил дьиэ кэргэнигэр болҕомтолоох, эппиэтинэстээх сыһыанын иһин махтанабын. Бу ыытыллар үлэ хаачыстыбатын инникитин өссө да үрдэтэр соруктаахпыт, быһаарыныылар түргэнник ылыналларын, көмө сөптөөх бириэмэтигэр оҥоһулларын туһугар. СВО кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйүүр тиһиги бөҕөргөтөрбүт наада», – диэн Айсен Сергеевич эттэ.

Тохсунньу 29 күнэ. Быйыл Олоҥхо үһүс уон сыла от ыйын 4-5 күннэригэр Кэбээйигэ ыытыллар ХIХ Олоҥхо ыһыаҕыттан саҕаланар. Онно бэлэмнэнии үлэ хайдах бара турарын Айсен Николаев миэстэтигэр баран билистэ,  тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Мунньах түмүгүнэн Ил Дархан бэлэмнэнии үлэтин үрдүктүк сыаналаата уонна тырааныспарынан хааччыйыыга, кыттааччылары олордууга, аһатыыга кэккэ сорудахтары биэрдэ.Мантан саас, сайын ыһыахха анаан  сиэр-туом, сүрүн тэрээһиннэр, үгэскэ киирбит куонкурустар, күрэхтэһиилэр ыытыллыахтаах 16 эбийиэгэ оҥоһуллуоҕа. Билигин бэдэрээтчит тэрээһин матырыйаалларын атыылаһа, маһы соҕотуопкалыы,  ону тэҥэ Моҕол ураһа туоһун уонна сэргэ уус-уран оҥоһуктарын бэлэмнии сылдьар. Улууска кулун тутар 11-12 күннэригэр билим-методическай кэмпириэнсийэ ыытыллыахтаах. Улуус Олоҥхо институтун кытта «Кэбээйи фольклора» диэн кинигэни таһаарда. Тимофей Сметанин аатынан норуодунай тыйаатыр Иван Николаев-Куоҕас Уйбаан «Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун уонна Андрей Борисов аатынан «Тускул» култуура киинэ Мария Эверстова-Обутова «Дьурайаан Бэргэн» олоҥхотун туруоруохтара. Биир улахан болҕомто волонтердарга уурулунна. Тохсунньу 15 күнүттэн сайаапканы ылыы саҕаламмыт, ыһыахха 120 волонтер үлэлиэҕэ. Кэбээйигэ ыытыллар Олоҥхо ыһыаҕын аһыллыытыгар-сабыллыытыгар судаарыстыбаннай тыйаатырдартан, чугас сытар Нам, Горнай, Үөһээ Бүлүү, Бүлүү улуустарын култууратын тэрилтэлэриттэн 1,5 тыһ. кэриҥэ киһи кыттыыны ылыаҕа.

Тохсунньу 30 күнэ. Айсен Николаев дойду Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Марат Хуснуллин бэрэссэдээтэллээх эрэгийиэннээҕи сайдыыга Бырабыыталыстыба хамыыһыйатын президиумун мунньаҕар кытынна. 2025 сыл түмүгүн таһаардылар, быйылгы соруктары дьүүллэстилэр. Саха сирэ судаарыстыбаннай бырагыраамалар тутаах көрдөрүүлэрин толорууга дойду бары эрэгийиэннэрин баһыйан, бастыҥынан ааттанна. Ол курдук, 27 бырагыраамматтан 25-һин тэрээһиннэрэ үчүгэй көрдөрүүлээхтэр. Итиэннэ эрэгийиэннэртэн Бурятия, Хотугу Осетия – Алания, Татарстан, Забайкалье кыраайа, Нижегородскай, Рязанскай уобаластар инники күөҥҥэ сылдьаллар.

Тохсунньу 30 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ Борокуратууратын киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар кыттыыны ылла. Коллегияҕа Арассыыйа Генеральнай Борокуратууратын Уһук Илиҥҥэ управлениетын начальнига Андрей Мондохонов кытынна. 2025 сыллааҕы үлэ түмүктэрин таһааран, Саха сиригэр сокуону уонна быраабы тутуһууну бөҕөргөтүүгэ бииргэ үлэлээһин хайысхаларын дьүүллэстилэр. Айсен Николаев билигиҥҥи кэм усулуобуйаларыгар гражданнар бырааптарын көмүскээһини уонна туруктаах буолууну хааччыйыыга Борокуратуура улахан оруолун туһунан эттэ. Ордук уустук боппуруостарга быһаарыылары оҥорууга Борокуратуура көхтөөх кыттыыта уонна өрөспүүбүлүкэ борокуруорун сокуону көҕүлээһинин быраабын көхтөөхтүк туһаныыта туспа бэлиэтэннэ. Ураты хонтуруолга хамнаһы кэмигэр төлөөһүн боппуруостара хаалаллар. 2025 сылга биэдимэстибэлэр икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһин түмүгэр 17 тэрилтэ тыһыынчаттан тахса үлэһиттэрин бырааптара чөлүгэр түһэриллибит.

Тохсунньу 31 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура сылынан биллэриллибит 2026 сылга бу эйгэ сайдыытын былаанын көрөр мунньаҕы ыытта. Култуура тэрилтэлэрин 2025 сыллааҕы үлэтин түмүгүн үрдүктүк сыаналаата уонна тустаах министиэристибэҕэ, итиэннэ култуура тэрилтэлэрин үлэһиттэригэр махтанна. Саха сиригэр Култуура сылын биллэрии уонна Олоҥхо үһүс Уон сылын бастакы сылын саҕаланыыта, саҥа соруктары туруоралларын Ил Дархан бэлиэтээтэ. Былаан бырайыага алта хайысхалаах 90 тэрээһинтэн турар, олору чопчулуурга бары интэриэстээх биэдимэстибэлэр кыттыылаах стратегическай сессия ыытыллыбыта. Ил Дархан көҕүлээһиннэри өйөөтө, мунньахха киирбит этиилэри учуоттаан былааны ситэрэргэ, Бырабыыталыстыбаҕа бигэргэтиигэ киллэрэргэ сорудахтаата.

Күндү Саха сирин олохтоохторо! Олунньу ый саҕаланан, тымныы уоҕа уҕарыыр да буоллар, бэйэ доруобуйатын көрүнэн, харыстанан, бигэ туруктаах буолуоххайыҥ!

Афанасий Ноев