Ил Дархан нэдиэлэтэ: Айсен Николаев үлэтин сүрүн түгэннэрэ

Олунньу 2 күнэ.  Ил Дархан Сталинград кыргыһыытыгар Сэбиэскэй аармыйа фашистскай ньиэмэс күүстэрин үлтүрүппүт күннэрин туһунан Саха сирин олохтоохторугар туһаайыытыгар бэйэтин санаатын үллэһиннэ. «Бу Аҕа дойду Улуу сэриитин устуоруйатын биир саамай суолталаах, Улуу Кыайыыны чугаһатар бэлиэ түгэнинэн буолбут күн миэхэ, тус бэйэбэр ураты суолталаах. Мин эһэм, 292-с стрелковай дивизия пулеметчига Андрей Титович Титаров, Сталинград кыргыһыытыгар сэриилэспитэ», — диэн бэлиэтээтэ.

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ Саха сириттэн 62 тыһ. тахса киһи ыҥырыллан сэриилэспитэ. Кинилэртэн 38 тыһ. тахса киһи дойдутугар эргиллибэтэҕэ. Аҥардас  Сталинград кыргыһыытыгар Саха сириттэн 10 тыһ. тахса саллаат сэриилэспитэ. 2025 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Волгоград куоракка Мамаев томторугар «Саха сирин олохтоохторугар – 1942–1943 сс. Сталинграды көмүскээччилэргэ» обелиск – «Өйдөбүнньүк бастионнара» бырайыак чэрчитинэн бастакы өйдөбүнньүк  аһыллыбыта.

Олунньу 2 күнэ. Айсен Николаев «Якутуголь» хампаанньа 2025 сыллаах үлэтин түмүктэрин уонна былааннарын көрдө. Тэрилтэ  үлэтэ ааспыт сылга улахан тас хааччахтар уонна салааҕа кириисис усулуобуйатыгар ыытыллыбытын, эбии хайа байытар фабрикаҕа улахан саахал буолбута суһаллык салайар быһаарыылары уонна кэлэктиип улахан сыратын ирдээбитин, ол эрээри үлэ тэтимин ыһыктыбатахтарын бэлиэтээтэ. 3,3 мөл. туонна чох хостонон, батарыллыбыт, онтон 485 тыһ. туонна өрөспүүбүлүкэ иһигэр. Эрэгийиэн дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатын наадыйыыта бэриллибит сайаапкаларга сөп түбэһиннэрэн бастакы бэрээдэгинэн уонна толору кээмэйинэн хааччыллар. Дьокуускай Мархатын уонна Маҕанын нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар өрүү көмө оҥороллор. Быйыл чох хостооһунун 5,8 мөл. туоннаҕа диэри улаатыннарар, тиэхиньикэлэрин ксаҥардар былааннаахтар. Тэрилтэҕэ 3 тыһ. кэриҥэ киһи үлэлиириттэн, улахан өттө олохтоох каадыр. Өрөспүүбүлүкэ үрдүк уонна орто анал үөрэҕин тэрилтэлэрин кытта бииргэ үлэлэһиилэрин кэҥэтэллэр.

Олунньу 3 күнэ. Ил Дархан Чурапчы муниципальнай оройуонун баһылыга Степан Саргыдаевы кытта оробуочай көрсүһүүтүгэр улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын боппуруостарын дьүүллэстилэр. Айсен Николаев улуус бигэтик сайдарын, социальнай эйгэҕэ, экэниэмикэҕэ уонна дьон олоҕун хаачыстыбатыгар үтүө уларыйыылар көстөллөрүн бэлиэтээтэ. 2025 сылга улуус демография уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтигэр бастыҥ түмүктэри ситиһэн, Ил Дархан гранын кыайыылааҕынан тахсыбыта. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи өйөбүл миэрэлэриттэн ураты, олорор дьиэ-уот, хомунаалынай уонна тырааныспар өҥөлөрүгэр чэпчэтиилэргэ  муниципальнай миэрэлэр үлэлииллэр. 140-тан тахса сир учаастага тыырыллыбыт, онтон ааспыт сылга  22 учаастак бэриллибит. Социальнай гаастааһын бырагырааматынан 2021 сылтан 2059 дьиэни гааска холбообуттар. 2026 сылга 55 дьиэҕэ гаас ситимин киллэрэр былааннаахтар. Кэнники үс сыл иһигэр Чурапчы сэлиэнньэтигэр аныгы балыыһа комплекса, култуура-успуорт комплекса, бибилэтиэкэ-архыып, Мындаҕаайыга 120 миэстэлээх оскуола, Толооҥҥо Култуура дьиэтэ тутуллубут. Былырыын улуус киинигэр 75 миэстэлээх «Кыталык» оҕо уһуйаанын тутуута саҕаламмыт, үлэҕэ быйыл киллэрэр былааннаахтар. «Харыылаах» уу ситимин саҥардан оҥоруу былааҥҥа баар. Ону тэҥэ 2026 сылга Мындаҕаайыга оҕо уһуйаана, 2027 сылга Чурапчыга «Березка» оҕо уһуйаана уонна Төлөйгө оскуола хапытаалынай өрөмүөннэнэллэр. Саахалланар туруктаах дьиэттэн дьону көһөрүү бырагырааматынан 47 элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутуллан, 2,5 тыһ. тахса киһи олорор усулуобуйата тубуста. Быйыл Мырыла сэлиэнньэтэ улууска сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ киининэн буолуоҕа, онно сайыҥҥы кэмҥэ саҥа технологиялары, ол иһигэр агродроннары киллэриэхтэрэ. Улууска сүөһү иитэр түөрт кыра комплексы тутар былааннаахтар.

Олунньу 4 күнэ. Ил Дархан Москва мээрэ Сергей Собянины кытта көрүстэ. Өр сыллаах таһаарыылаах бииргэ үлэлээһини салҕаан, экэниэмикэҕэ, социальнай эйгэҕэ, култуураҕа уонна инновацияҕа улахан бырайыактары олоххо киллэриигэ  саҥа түһүмэх туһунан кэпсэттилэр. 2023 сыллаахха саҕаламмыт технологическай урбаан эйгэтигэр бииргэ үлэлээһин номнуо инновационнай кластердары, венчурнай инвестициялары, үөрэх бырагыраамаларын уонна пилотнай бырайыактары хабар элбэх таһымнаах ситимҥэ кубулуйбута. Бу хайысхаҕа үлэ салҕаныаҕа. Итиэннэ дойду киин куоратыгар саха режиссердарын хартыыналарын прокатын тэрийии уонна саха киинэтин күннэрин ыытыы туһунан дьүүллэстилэр.

Олунньу 5 күнэ. Айсен Николаев  «Эльгауголь» хампаанньа салалтатын кытта тэрилтэ 2025 сыллаах үлэтин түмүктэрин уонна 2026 сылга былааннарын ырытта. Оҥорон таһаарыы көрдөрүүлэрэ бигэтик үрдээн иһэллэр. 2025 сылга 35,1 мөл. туонна таас чох хостонон, бу урукку сыл көрдөрүүтүттэн 22,6%-нан элбэх. Байытар фабрикалар кыамталара 38,5 мөл. туоннаҕа тэҥнэстэ. Былырыын хампаанньа Чуумпу акыйаан тимир суолун тутуутун түмүктээтэ. Сыл түмүгүнэн хампаанньа туһанааччыларга 26 мөл. туонна чоҕу тиэйэн ыытта, ол иһигэр 7 мөл. туоннаны – Чуумпу акыйааннааҕы тимир суолунан. Хампаанньа Нерюнгри оройуонун социальнай-экэнэмичээскэй сайыннарыыга сөбүлэҥин чэрчитинэн тэрээһиннэри үбүлүүр, ону таһынан идэҕэ туһаайыы бырагыраамаларын өйүүр уонна «Профессионалитет» федеральнай бырайыакка кыттар.

Олунньу 5 күнэ. Айсен Николаев искусственнай интеллект эйгэтигэр бырайыактары олоххо киллэрэр оҥорооччулары уонна хамаандалары кытта көрүстэ. Онно научнай, үрдүк үөрэх, мэдиссиинэ тэрилтэлэрин уонна чааһынай технологическай хампаанньалар бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар. Ааспыт сылга өрөспүүбүлүкэ «Искусственнай интеллект лиидэрэ» бириэмийэҕэ бастыҥ буолбута. Дойду үрдүнэн 106 бырайыактан Саха сиригэр оҥоһуллубут 12 бырайыагы талбыттара. «Искусственнай интеллеккэ Ил Дархан сэбиэтэ тэриллиннэ, 2035 сылга диэри Саха сиригэр искусственнай интеллект сайдыытын стратегиятын  бу сыл бастакы кыбаарталыгар оҥорон бүтэриэхтэрэ, онуоха хамаандалар этиилэрин бу докумуоҥҥа да, оҥоһуу өйү киллэрии национальнай былааныгар да учуоттуохтара», — диэн Айсен Николаев бэлиэтээтэ. Көрсүһүү кыттыылаахтара өрөспүүбүлүкэ баһалыгар судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыыттан, доруобуйа харыстабылыттан, үөрэхтээһинтэн уонна бырамыысалыннастан саҕалаан, тыл уонна култуура нэһилиэстибэтин харыстааһыҥҥа, креативнай индустриялары  уонна кибер куттала суох буолууну сайыннарыыга тиийэ бырайыактары билиһиннэрдилэр. Ил Дархан бырайыактар бары эрэгийиэн тас өттүгэр сайдар кыахтаахтарын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэ олоххо киллэриигэ өйөбүлү оҥорорго бэлэмин бигэргэттэ.

Олунньу 5 күнэ. Айсен Николаев 2026 сылга тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын боппуруостарыгар сүбэ мунньах ыытта. Агробырамыысыланнас комплекса тыа сирин-уотун тирэхтээх сайдыытыгар төрүтүнэн буоларынан, онон бу эйгэҕэ өрүү күүстээх болҕомто уурулларын уонна оннук да буолуоҕун бэлиэтээтэ. «2025 сыл өрөспүүбүлүкэҕэ тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар дьоһун түһүмэҕинэн буолла, улуустарга салааны өйүүргэ боломуочуйа бэриллибитэ чопчу түмүктээҕэ көстөр, үүт соҕотуопкатын кээмэйэ 63,4 тыһ туоннаҕа тэҥнэстэ, ити иннинээҕи сыллааҕар  5 тыһ. туоннанан үрдүк», — диэн эттэ. Бырабыыталыстыбаҕа олунньу 19 күнүгэр диэри ааспыт сылга былааны таһынан туттарыллыбыт үүт харчытын улуустарга тиэрдэргэ, ону тэҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ үүтү тутууга 2026 сылга 65 тыһ. туонна былааны олохтуурга сорудахтаата.

Олунньу 6 күнэ. Дойду Судаарыстыбаннай Сэбиэтин «Эньэргиэтикэ» хайысхаҕа хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Айсен Николаев РусГидро генеральнай дириэктэрин солбуйааччы Роман Бердниковы кытта оробуочай көрсүһүүнү ыытта. Эньэргиэтикэ көдьүүһүн үрдэтиигэ саҥа ньымалар тоҕоостоохторун бэлиэтээтэ. Өрүттэр кыһыҥҥы кэмҥэ эрэгийиэҥҥэ эньэргиэтикэ үлэтин, нэһилиэнньэни уонна производственнай эбийиэктэри намыһах температура усулуобуйатыгар электрическэй эньэргиэйинэн бигэтик хааччыйыы боппуруостарын ырыттылар. Ураты болҕомтону субсидияны төлөөһүн мэхэньиисимигэр уурдулар. 2025 сылга «Якутскэнерго» ПАУо  4,2 тыһ. тахса саҥа туһанааччылары электрическэй ситимнэргэ холбообуттар. Итини тэҥэ көрсүһүүгэ Арктика нэһилиэнньэлээх пууннарыгар көдьүүһэ суох дизельнэй ыстаансыйалары саҥардыы уонна  саҥа автоматизированнай энергокомплекстары тутуу бырайыактарын дьүүллэстилэр.

Олунньу 6 күнэ. Ил Дархан «Водоканал» хампаанньа 2025 сылга үлэтин барыллааһын түмүктэрин уонна былааннарын көрдө. Былырыын хампаанньа уустук усулуобуйаҕа үлэлээбит эрээри, киллэрэр үбэ биллэрдик үрдээбитин бэлиэтээтэ. Биир сүрүн соругунан Дьокуускайга ууну биологическай ыраастааһын ыстаансыйатын саҥардыы буоларын эттэ. Кини бу бырайыагы федеральнай бырагыраамаларга киллэриини туруорсууну Бырабыыталыстыбаҕа сорудахтаата. Тэрилтэ ааспыт сылга «Сулустаах» түөлбэҕэ уу ситимин, водозабор тиэргэнигэр гражданскай оборона эбийиэгин үлэҕэ киллэрдэ. Итиэннэ Дьокуускайга 4 №-дээх уу узелын эньэргиэкиинин уонна Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтин ууну ылар эбийиэк хочуолунайын тиэхиньикэтэ саҥардылынна..

Олунньу 6 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйа Билимин күнүн көрсө аналлаах уопсастыбаннас үөрүүлээх мунньаҕын кыттыылаахтарын  бырааһынньыгынан эҕэрдэлээн, наҕараадалары туттарда, сүрүн соруктары туруорда. Ол иһигэр 2035 сылга диэри тырааныспар салаатын научнай-технологическай сайыннарыы федеральнай концепциятын олоххо киллэриигэ саха билимин кыттыыта, ол иһигэр салааҕа научнай-техническэй прогреһы салайыы институттарын үөскэтиини билим өттүттэн торумнааһын суолталааҕын бэлиэтээтэ. Кини бары эйгэлэргэ эньэргиэйэни кэмчилиир технологиялары киллэрии, «Геология: номоҕу сөргүтүү» федеральнай бырайыакка кыттыы, искусственнай интеллект бородуукталарын уонна технологияларын оҥорууга, бу эйгэҕэ каадырдары бэлэмнээһин суолталааҕын туһунан эттэ.

Олунньу 6 күнэ. Ил Дархан «Биир Ньыгыл Арассыыйа» баартыйаттан Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата Галина Данчикованы кытта көрсүһүүтүгэр федеральнай таһым өйөбүлэ ирдэнэр боппуруостары дьүүллэстилэр. Чуолаан эрэгийиэҥҥэ анал үөрэхтээһин тиһигин туһунан, выпускниктар идэни ылан үлэҕэ киирэллэрин мэктиэлиир туһугар колледжтар, техникумнар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрин күүһүрдэр быһаарыылар туһунан кэпсэттилэр. Итиэннэ «Тыа сирин кэлимник сайыннарыы» федеральнай бырагыраама чэрчитинэн тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарын гаастааһын боппуруоһун көрдүлэр.

Олунньу 6 күнэ. Ил Дархан тутуу салаатын сайдыытын быйылгы былааннарыгар аналлаах мунньах ыытта. Территориялары кэлимник сайыннарыы Саха сирин куораттарыгар олох хаачыстыбатын үрдэтэр сүрүн үнүстүрүмүөннэртэн биирдэстэрэ, ол иһигэр хаарбах дьиэлэртэн көһөрүүнү киллэрэн туран, буоларын бэлиэтээтэ. Бу мэхэньиисими Дьокуускайга эрэ буолбакка, атын куораттарга, ол иһигэр Ленскэйгэ, Алдаҥҥа, Нерюнгрига уонна Миирнэйгэ туһаныы кыаҕын кэҥэтэр соругу туруорда. Бүгүҥҥү күҥҥэ биир кэлим сайдыы 17 бырайыага олоххо киирэр. Дьиэ тутуутун уопсай  кыаҕа — 1 200,35 тыһ. кв. миэтэрэ. Бырайыактары олоххо киллэриигэ хаарбах элбэх кыбартыыралаах 290 дьиэни көһөрүү уонна көтүрүү былааннанар. Айсен Николаев тутуу былаһааккаларын күүскэ бэлэмнииргэ уонна тутууга көҥүл ылыыны түргэтэтэргэ сорудахтаата.

Олунньу 6 күнэ. Ил Дархан «ЯТЭК» хампаанньа 2025 сылга үлэтин түмүктэрин уонна быйылгы былааннарын көрдө. Оҥорон таһаарыыга ситиһиллибит тэтими ыһыктыбакка уонна Саха сиринээҕи дата-киинин тэрийэр бырайыагы инники күөҥҥэ таһаарар соруктары туруорда. Ааспыт сылга тэрилтэ 4,1 млрд солк. нолуогу төлөөтө. Өрөспүүбүлүкэ киинин гааһынан бигэтик хааччыйар. Инвестицияҕа бырагырааматын ситимнээхтик олоххо киллэрэр. Былырыын бырайыактарыгар 3,2 млрд солк. укпут.

Олунньу 7 күнэ. Айсен Николаев Арктикатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба, култуура уонна креативнай индустрия университетын устудьуоннарын кытта көрүстэ. Үрдүк үөрэх кыһата саҥа статуһу 2025 сыл бүтүүтүгэр ылан, Уһук Илиҥҥэ креативнай индустрияҕа бастакы университет аатын ылбыта. 3,5 тыһ. тахса выпускник култуура, ускуустуба, үөрэх уонна билим тэрилтэлэригэр үлэлиир. Кинилэр национальнай тыйаатыр туруорууларын уонна IT-бырайыактары оҥороллор, норуоттар икки ардыларынааҕы бириэмийэлэри ылаллар – М.И. Глинка аатынан вокальнай куонкурустан саҕалаан киинэ уонна тыйаатыр наҕараадаларыгар тиийэ. Университет өрөспүүбүлүкэ орто анал уонна үрдүк үөрэх кыһаларын кытта Култуура сылын тэрээһиннэрин ыытыыга көхтөөхтүк кыттыаҕа. Креативнай индустриялар кыра академияларын чэрчитинэн  оскуолалары кытта бииргэ үлэлээһин күүһүрүөҕэ. Ону таһынан улуустар култуурунай кодтарын концепциятын оҥоруу салҕаныаҕа.

Олунньу 7 күнэ. Айсен Николаев Дьокуускайга тутулла турар Арктикатааҕы эпос уонна искусство киинигэр сырытта. Үлэ ирбэт тоҥ усулуобуйатыгар барарынан, онон хаачыстыбаҕа, үлэни толоруу эрэллээх, чуолкай буолуутугар ирдэбил үрдүгүн бэлиэтээтэ. Эбийиэк ис- тас оҥоһуута салҕанар, инженернэй тиһиги уонна лифтэри, эскалатордары таҥаллар. Туспа хайысха — сыананы оҥоруу буолар, аллараа өттүн мэхээнньикэтин таҥмыттар. Эбийиэк тулалыыр өттүн тупсаран оҥороллор.

Олунньу 7 күнэ. Айсен Николаев Билим күнүнэн бу эйгэ үлэһиттэрин эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ чинчийэр базаны бөҕөргөтүүгэ, каадыр кыаҕын сайыннарыыга, прикладной оҥоһуктары өйөөһүҥҥэ уонна экэниэмикэҕэ инновациялары киллэриигэ туһуламмыт «Саха сирин научнай-технологическай сайдыыта» судаарыстыбаннай бырагыраама утумнаахтык олоххо киириитигэр 2025 сыллаах уларытыылар аныгы ирдэбиллэри уонна уһун кэмҥэ сыаллары учуоттулларын бэлиэтээтэ. Аҥардас 2025 сыллаахха науканы уонна научнай арыйыылары тарҕатыыга, оҕолорго уонна ыччакка билимҥэ интэриэһи үөскэтиигэ 200-тэн тахса тэрээһин ыытыллыбытын туһунан эҕэрдэҕэ этиллэр.

Олунньу 8 күнэ. Ил Дархан, өрөспүүбүлүкэ көҥүл тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ Айсен Николаев көҥүл тустууга аан дойду чемпиона, дойду эр дьоҥҥо сүүмэрдэммит хамаандатын старшай тренерэ Владимир Модосяны кытта көрсүһүүтүгэр Саха сиригэр көҥүл тустууну сайыннарыы уонна эдэр спортсменнары бэлэмнээһин боппуруостарын көрдүлэр. Айсен Николаев саха тустуутугар бүгүҥҥү күҥҥэ Лев Павлов, Константин Капрынов уонна да атын үрдүк кыахтаах спортсменнары салгыы сайдалларыгар үрдүк кылаастаах тренердэри кытта үлэ наадатын бэлиэтээтэ. Владимир Модосян дойду сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирсэр кыахтаах саха спортсменнарын кытта үлэҕэ бэлэмнээҕин биллэрдэ.

Күндү Саха сирин олохтоохторо! Олунньу ый бастакы аҥара төһө да тымныытын ыһыктыбатар, күн уһаан иһэр, сылаас кэм чугаһаабыттара санаабытын көтөхтүн, эрчиммитин эптин!