Ил Дархан Нерюнгри оройуонугар Олоҥхо ыһыаҕынан эҕэрдэлиир

Күндү Сахам сирин олохтоохторо! Ытыктабыллаах Нерюнгри оройуонун олохтоохторо уонна ыалдьыттара!

Саха Өрөспүүбүлүкэтин салалтатын уонна тус бэйэм ааппыттан XVIII өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕынан ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин!

Бу бырааһынньык биһиэхэ ураты суолталаах. Олоҥхо — саха норуотун барҕа баайа, дууһатын сорҕото. Олоҥхоҕо биһиги өбүгэлэрбит сырдыкка-кэрэҕэ дьулуһууну, төрөөбүт дойдуларыгар тапталы, модун санааны уонна кыайыыга бигэ эрэли, кырдьаҕаска ытыктабылы уонна кыраҕа-кыаммакка көмүскэллээх сыһыаны көрдөрөллөрө. Бу сүрүн тосхоллор көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, бүгүн даҕаны былыргы култуурабыт күннээҕи олохпут арахсыспат аргыһа, норуоппут өлбөт-сүппэт үйэлээх муудараһа буолан иҥэн сылдьар.

Олоҥхоттон сомсубут сыаннастарбытын бигэргэтэн, иннибит диэки баран иһэбит, сайдабыт. Олоҥхону — тыл ускуустубатын пааматынньыгын үйэтитии, чөл хаалларыы биһигиттэн быһаччы тутулуктаах. Өрөспүүбүлүкэбитигэр төрүт култуураҕа улахан болҕомто ууруллар — Олоҥхо дьиэлэрин биир кэлим тиһигэ тэриллибитэ, олоҥхоһуттарга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын истипиэндьийэтэ олохтоммута, Олоҥхо уонна ускуустуба Арктикатааҕы киинин тутуу түмүктэнэн эрэр. Уонна, саамай сүрүнэ, биһиги оҕолорбутун уонна ыччаппытын норуот фольклорун алыптаах эйгэтигэр сыһыарабыт.

20 сыл анараа өттүгэр, 2005 сыллаахха, ЮНЕСКО биһиги олоҥхобутун киһи аймах тылынан уонна өйүнэн айбыт чулуу айымньытынан (шедевринэн) билиммитэ. Оттон Олоҥхону уруйдаан улуустарга ыһыах ыһар үгэс 2006 сылтан баар буолбута. Ол кэмтэн тэрээһин ыытыллыбыт сирэ-уота элбээтэ, эйгэтэ кэҥээтэ, тэнийдэ. Бу барыта сир-уот сайдыытыгар уонна өрөспүүбүлүкэ бары норуоттарын үгэстэрин сөргүтэргэ төһүү буолар.

Быйыл Олоҥхо ыһыаҕын Саха сирин эрэ буолбакка, бүтүн Уһук Илин бырамыысыланнай кииннэриттэн биирдэстэрэ — Нерюнгри оройуона тэрийдэ. Бу үтүө тэрээһин тэтимнээхтик сайдар Нерюнгри куорат 50 сыллаах үбүлүөйүгэр ананар. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сорудаҕынан олоххо киирэр Нерюнгри куорат агломерациятын маастар-былаанын чэрчитинэн 43 эбийиэги хабар 19 тэрээһин 2030 сылга диэри ыытыллыахтаах. Бырааһынньык дьыалабыай бырагырааматын чэрчитинэн “Нерюнгри: инники кэскилбит туһугар былыргыттан билиҥҥигэ” стратегическай сиэссийэ ыытыллыаҕа.

Бу бырааһынньыктааҕы күннэргэ биһиги Соҕуруу Саха сирин дьоруойдарын умнарбыт сатаммат. Үгүс тэрээһин судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, аата Ийэ дойдубут устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллубут Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Гавриил Иосифович Чиряев төрөөбүтэ 100 сылыгар ананар. Кини салалтатынан бырамыысыланнас, энэргиэтикэ, тырааныспар киэҥ далааһыннаах сайдыыта саҕаламмыта. Нерюнгри куорат — Чиряев мындыр санаатын уонна инники көрүүтүн туоһута.

Бырааһынньык бырагырааматынан 70‑тан тахса тэрээһин ыытыллар, ол иһигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурустар, успуорт күрэхтэһиилэрэ, алгыс сиэрэ-туома, презентациялар, быыстапкалар, кэнсиэртэр, архыып видеоматырыйаалларын, киинэлэри, испэктээктэри көрдөрүү.

Уонна, биллэн турар, болҕомто киинигэр Олоҥхо буолуоҕа. Үөрүүлээх быһыыга-майгыга “Ытык хайа баарын тухары Аан дойдубут тулхадыйбат” диэн ааттаан Олоҥхо ыһыаҕын арыйыы, “Олоҥхону сэттэ араас тылынан ааҕабыт” өрөспүүбүлүкэтээҕи марафон, оҕолорго, эдэр ыччаттарга, улахан дьоҥҥо оһуохай таһаарааччылар, олоҥхону толорооччулар өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурустара, олоҥхо дьоруойдарын ырыаларын толоруу, олоҥхо матыыптарынан тута хоһуйан этээччилэр, олоҥхону аһаҕас халлаан анныгар толоруу куонкурустара ыытыллыахтара.

Элбэх омуктаах өрөспүүбүлүкэбит устуоруйатын, баай култууратын билиһиннэрэр сыалтан ыһыах сүрүн былаһааккатыгар — “Амикан” этнографическай комплекска — сиэр-туом эбийиэктэрэ тутулуннулар. Ыһыах да кэнниттэн бу уопсастыбаннай сир-уот дьону-сэргэни үөрдэ туруоҕа диэн эрэнэбин.

Ыһыах кыттыылаахтарын уонна ыалдьыттарын Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын ассамблеятын олохтоох салаатын 17 общината бэйэлэрин былаһааккаларыгар төрүт култуураларын кытта билиһиннэриэхтэрэ.

Быйыл Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 80 сыла бэлиэтэнэринэн сырдык хараҥаны мэлдьи кыайарын көрдөрөр героическай эпостар Ийэ дойдуну көмүскээччи үрдүк аатыгар толоруллуохтара. Ыһыах алгыһа дойдубут кэлэр кэскилин туһугар туруулаһар буойуннарбытыгар тиийдин, кинилэргэ Олоҥхо бухатыырыгар тэҥнээх күүһү-сэниэни биэрдин.

Күндү доҕоттор! Өҥ-быйаҥ сайыны, өрөспүүбүлүкэбит уонна Улуу Арассыыйабыт туһугар таһаарыылаах үлэни, чэгиэн-чэбдик туругу уонна бары үтүөнү баҕарабын! Уруй-туску! Айхал-мичил!

Айсен Николаев,

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана