Ил Дархан Туһаайан этиитигэр – сыл ситиһиилэрэ

Айсен Николаев ахсынньыга Туһаайан этиитигэр ааспыт сыл ситиһиитин кэпсээтэ, кэлэр сылларга сайдыы тосхолун торумнаата, парламент, бырабыыталыстыба, олохтоох салайыныылар үлэлэригэр сүрүн хайысхалары ыйбыта.

Кыайыы 80 сыла: Өйдөбүл уонна Махтал

Быйыл сэбиэскэй норуот фашистскай Германияны кыайбыта 80 сылын бэлиэтээбиппит, ыам ыйын 9 күнүгэр «Өлбөт үйэлээх полк» кэккэтигэр 145 тыһ. Саха сирин олохтооҕо хаампыта. Кыайыылаах көлүөнэҕэ — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар, тыыл бэтэрээннэригэр, сэрии оҕолоругар — көмө анаммыта.

Кыайыы күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитин билигин баар хас биирдии кыттыылааҕар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах гражданинын үрдүк аата иҥэриллибитэ. Бырааһынньыкка 14 тыһ. бэтэрээҥҥэ үбүлүөйдээх бэлиэлэр туттарыллыбыттара уонна биир кэмнээх төлөбүрдэр оҥоһуллубуттара.

Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр кыргыһыылар буолбут сирдэригэр «Өйдөбүл бастиона» бырайыак чэрчитинэн, бэс ыйын 21 күнүгэр Мамаев кургаҥҥа Сталинград көмүскээччилэригэр анаммыт обелиск аһыллыбыта. Иккис мемориал атырдьах ыйын 24 күнүгэр Новгород уобалаһыгар аһыллыбыта, онно 1589 биир дойдулаахпыт ааттара үйэтитилиннэ. Ахсынньы 17 күнүгэр Смоленскай уобалас Гагарин куоратыгар Саха сирин буойуннарыгар өйдөбүнньүк туруоруллубута. Кэлэр сылга Калужскай уобаласка, онтон Ростовскай уобаласка, Донецкай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Беларуська мемориаллар аһыллыахтара. Оттон быйыл Кыайыы күнүн иннинэ биһиги киин куораппытыгар саха норуотуттан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Кузьмич Поповка аналлаах өйдөбүнньүк туруоруллубута.

Байыаннай дьайыы

Кырдьаҕас көлүөнэ бэтэрээннэр бойобуой үгэстэрин байыаннай дьайыы кыттыылаахтара салгыыллар. Аҕа дойду көмүскээччитин сылыгар Бэрэсидьиэн ыйааҕынан өссө үс буойуммутугар: Андрей Николаевич Григорьевка-«Тута», Алексей Рафаэлович Петровка-«Медведь» уонна Петр Александрович Киприяновка-«Монгол» (өлбүтүн кэннэ) Арассыыйа Дьоруойун аата иҥэрилиннэ.

Байыаннай дьайыыны өйүүр үлэ салҕанар, ону «Кыайыы иһин бииргэ!» өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйа салайар. Фронт инники кирбиитигэр сүүһүнэн ахсааннаах тырааныспар, тыһыынчанан квадрокоптер, генератор, сибээс сириэстибэлэрэ уонна да атын тэриллэр тиэрдилиннилэр. Ону таһынан, буойуннар эбии обмундированиенан уонна сэбилэниинэн хааччыллаллар, биир дойдулаахтарбытыгар баһыылкалар тиэрдиллэллэр.

Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар олохторун, сулууспаны кытта сибээстээх боппуруостарга Аҕа дойду көмүскээччилэрин пуондатын Саха сиринээҕи салаата күүстээх көмөнү оҥорор.

Оттон мэдиссиинэ көмөтө: эмтэнии, доруобуйаларын чинчийии, чөлүгэр түһэрии уочарата суох оҥоһуллар. Ураты болҕомто буойуннар социальнай реабилитацияларыгар уонна эйэлээх олоххо оннуларын булалларыгар ууруллар. Ил Дархан байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйүүр, көмөлөһөр биир дойдулаахтарбытыгар махталын тириэртэ.

Экэниэмикэ

Бүгүҥҥү күҥҥэ, Арассыыйа экэниэмикэтин бөҕөргөтүүгэ Саха сирэ кылаатын киллэрэр. Сааҥсыйаны аахсыбакка, өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтэ туруктааҕын көрдөрдө. 2025 сыл түмүгүнэн эрэгийиэннээҕи баалабай бородуукта ааспыт сыллааҕы таһымын аһарыаҕа диэтэ Ил Дархан.

Бырамыысыланнас оҥорон таһаарыытын үрдээһинэ бүддьүөт киириитин сүрүн төрдө буолар. Быйыл судаарыстыбаннай бүддьүөккэ 210 млрд. солк. дохуот киириэхтээх — бу ааспыт сыллааҕар 4% элбэх. 2026 сылга судаарыстыбаннай бүддьүөт дохуота 337 млрд. солк. куоһарыахтаах диэн билгэлииллэр. Үп министиэристибэтин көҕүлээһининэн субсидияны ааҕыы федеральнай методикатыгар уларытыы киирэн, быйыл иккис ааҕыыга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр эбии 28,9 млрд. солк. ылбыт. Бу социальнай хайысханы күүһүрдэр кыаҕы биэрбит. Ол түмүгэр билигин бүддьүөт ороскуотун аҥаара үөрэхтээһиҥҥэ, култуураҕа, доруобуйа харыстабылыгар, оҕолоох дьиэ кэргэни өйөөһүҥҥэ ыытыллар.

Олус уустук усулуобуйаҕа дойду үрдүнэн көмүһү, чоҕу, ньиэби уонна айылҕа гааһын хостооһун тэтимнээхтик барар. Алмаас хостооһунугар Саха сирэ инники күөҥҥэ сылдьар. Кэнники 7 сылга Саха сиригэр чох хостооһунун кээмэйэ үс төгүл улааппыт уонна устуоруйаҕа аан бастаан быйыл 50 мөл. туоннаны аһарыаҕа. 2018 сылтан көмүс хостооһуна икки төгүл үрдээн, рекордтаах 56 туоннаҕа тиийбит. Бүддьүөт нолуоктарын чиэппэрин аҥаара көмүс хостооһунуттан киирэр. «Nordgold» хампаанньа «Токкинское» хайа-байытар кэмбинээтин бастакы уочаратын үлэҕэ киллэрдэ.

Тыа сирин гаастааһын

Тыа сирин гаастааһын улахан суолталаах. «Сахатранснефтегаз» национальнай хампаанньа быйыл 396 км уһуннаах гаас ситимин тарта. Онон 2024 сылга туруоруллубут соругу куоһардылар — биэс сыл иһигэр 10767 дьиэни гааска холбоотулар. Мэҥэ Хаҥалас улууһугар икки нэһилиэккэ, Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр уонна Чурапчы улууһугар икки улахан бөһүөлэккэ гаас киирдэ. Ил Дархан 2026 сылга тыһыынчаттан аҕыйаҕа суох дьиэни гааһынан хааччыйар соругу туруорда.

Кэлэр сылга Иенгра, Мурья, Бэчинчэ, Батамай сэлиэнньэлэргэ уонна Өлүөхүмэ куоракка гааһы киллэрэргэ былаанныыллар. Эһиил Үөһээ Бүлүү улууһун Бүлүү өрүс уҥуор сытар нэһилиэктэригэр гаас ситимин тардыы саҕаланыаҕа, ол салгыы Ньурба улууһугар тиийиэхтээх.

Ил Дархан Туһаайан этиитигэр газомоторнай уматык ырыынагын үлэтин күүһүрдэргэ эттэ. Онон улахан сорудах туруорулунна — судаарыстыбаннай уонна муниципальнай тэрилтэлэр автопааркаларын метаҥҥа көһөрүү. Итини таһынан, нэһилиэнньэҕэ гаастаах мотуордаах уматыкка көһөрүү барыстааҕын быһаарарга иһитиннэрии киэҥник барыахтааҕа этилиннэ.

Олохтоох бэйэни салайыныы

Ил Түмэн сылы түмүктүүр сиэссийэтигэр олохтоох бэйэни салайыныы туһунан сокуону ылынна. Сокуон 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олоххо киирэр. Ол туһунан Айсен Николаев Туһаайан этиитигэр: «Реформа чэрчитинэн биһиги икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы систиэмэтин хааллардыбыт. Бу быһаарыы биһиги киэҥ-куоҥ өрөспүүбүлүкэбитигэр нэһилиэнньэлээх пууннар икки ардылара ыраах уонна уустук тырааныспар ситимнээх буолан, олохтоох былаас дьоҥҥо чугас буолуохтааҕын көрөн оҥоһулунна. Федеральнай сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн муниципалитеттар баһылыктарын талыы ньымата уларыйар. Ол иһин, олохтоох каадырдары кытта үлэни күүһүрдэр наадалаах дии саныыбын. Муниципальнай сулууспалаахтар профессионализмнарын уонна көхтөрүн үрдэтиэххэ наада», — диэтэ кини.

Демография

Өрөспүүбүлүкэ оҕо төрөөһүнүгэр Уһук Илиҥҥэ бастакы, оттон Арассыыйаҕа 10‑с миэстэни ылар. Саха сиригэр билигин 34,5 тыһ. оннук ыал баар. Ил Дархан сүрүн сорук — бары ньымаларынан эдэр дьиэ кэргэни өйөөһүн буоларын бэлиэтээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ оҕолоох дьиэ кэргэни өйүүр систиэмэ үлэлиир, ону саҥа дьаһалларынан кэҥэтиэхтээхтэр. Быйылгыттан «Дьиэ кэргэн» өрөспүүбүлүкэтээҕи ийэ хапытаала үһүс эрэ буолбакка, төрдүс, бэһис уонна онтон кэлэр оҕолорго эмиэ бэриллэр. «100 сыл оҕолоро» тус сыаллаах хапытаал болдьоҕо 2027 сылга диэри уһатылынна. Сир учаастагын оннугар элбэх оҕолоох ыалларга бэриллэр төлөбүр 300 тыһ. солк. диэри улаатыннарылынна. Эдэр дьон ыал буоларыгар 50 тыһ. солк. төлөбүр оҥоһуллар буолла. Элбэх оҕолоох ыалларга дьиэ-уот өҥөтүгэр 30% чэпчэтии олохтоммута, оҕолорго — оскуолаларга босхо аһылык, уопсай тырааныспарка айан, о. д.а. дьаһаллар ылыллыбыттара. Ил Дархан бырабыыталыстыбаҕа инникитин элбэх оҕолоох ыалларга өйөбүлү бастакы уочарат уонна толору кээмэйинэн оҥорорго сорудахтаата.