Иркутяннар сонун көрсүһүүлэрэ

  «Иркутянка», «Иркутянин» диэн тыл биһиэхэ «күлүүс тыл» буолар эбит. Бу тылы иһиттэрбит эрэ, олох «эриэн-дьураа иилэрэ» барыта тутатына умнуллан, сотуллан хаалаллар уонна билэрдиин-билбэттиин бука бары, өрдөөҕүттэн билсэр дьон быһыытынан, олус да истиҥник, олус да сылаастык  көрсүһэр эбиппит! Көрсүһүүгэ дьулуһар, тардыһар да эбиппит! «Иркутяне» диэн тылы иһиттэрбит эрэ, күннээҕи олохпут тутатына араас чаҕылхай кырааскаларынан өрө оргуйа, кытыаста түһэр! Дууһабытыгар сып-сылаас сүүрээн илгийэн киирэн, эппитин-хааммытын сылааһынан угуттаан, үөрүү кыыма, өрөгөй кыыма, киэн туттуу кыыма  түөспүтүн төлө киэптээн,  барыбыт санаатын көтөҕөр, кынаттыыр да эбит! Сырдыкка, кэрэҕэ, үрдүккэ уһуйар да эбит!

Олунньу 1 күнүгэр Саха гимназиятын бибилэтиэкэтигэр  олус интэриэһинэй көрсүһүү буолан ааста. «Турист России», «Альпинист России» анал бэлиэлэр хаһаайкалара,  «Өймөкөөн — тымныы полюha» марафон кыттыылааҕа, СӨ култууратын туйгуна, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна Наталья Тимофеевна Неустроева бэйэтин доҕотторун түмэн, өрөгөй үөрүүтүн үллэһиннэ.

Ону сэргэ, ураты кэрэ дьарыктаах, өрөспүүбүлүкэтээҕи, эрэгийиэннээҕи күрэхтэр кыттыылаахтара, «Бисер Севера» быыстапка 3 төгүллээх лауреата Лена Аркадьевна Смолина дьикти кэрэ үлэлэрин быыстапката буолла.

«Туризмынан сөбүлээн дьарыктанабын. «SUOL» диэн походтарынан дьарыктанар бөлөхтөөхпүт. Ол иһинэн «SUOL- Азимут» диэн спортивнай ориентированиеҕа хамаандалаахпыт. Бу эт-хаан сайдыытыгар олус үчүгэй көрүҥ. Киһини түргэнник толкуйдуурга үөрэтэр. Ону таһынан, сибиэһэй салгыҥҥа сылдьаҕын. Бу көрүҥ кыратыттан аҕа саастаах дьоҥҥо тиийэ барсар. Ордук кыра оҕолорго сайдалларыгар туһалаах дии саныыбын. Турист буоларбыт быһыытынан, кыһыны мэлдьи улахан походтарга бэлэмнэнэбит. Ким эрэ хаамыынан, ким эрэ   күүс-уох дьарыгынан, ким эрэ сүүрүүнэн дьарыктанар. Мин, холобур, сүүрэрбин ордоробун. Бириэмэлэннэхпинэ,  куорат таһыгар доҕотторбун кытта күнүнэн хааман кэлээччибит.

Син кыралаан ситиһиилэр бааллар.  «Полюс Холода — Оймякон» сүүрүүгэ түөртэ  кытынным. Быйыл 15 килэмиэтиргэ сүүрүүгэ  бэйэм сааспынан  бөлөхпөр 1 миэстэ буолбутум. Тыйыс тымныыны кыайбыт суох, айылҕаны утарсыбаппыт. Арай,  бэйэбит кыахпытынан эрэ холонобут буоллаҕа. Мин оскуолаҕа, институкка үөрэнэ сылдьан, доруобуйабынан физкультура уруогар сылдьыбат этим. Сааһыран баран дьарыктанабын. Саҥа саҕалыыр дьоҥҥо мотивация курдук буолуо. Былырыын 21,1 килэмиэтири аан маҥнай сүүрбүтүм «За бег» РФ, онно 3 миэстэ буолбутум.

Ааспыт субуотаҕа туристар бэстибээллэрэ үрдүк таһымнаахтык буолан ааста. Онно аан бастакынан өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар жетоннары туттардылар. Сахабыт сиригэр баар хайалар үрдүк чыпчаалларыгар тахсыбыттарга хайа аата, үрдүгэ ыйыллыбыт суруктаах жетоннары биэрбиттэрэ. 5 хайаҕа: «Победа» (3003), «Муус Хайа» (2959), «Берилл» (2934), «Палатка» (2944), «Чен» (2699) барыларыгар тахсыбыттарга «Барс Якутии»  Бочуоттаах бэлиэ иҥэриллибитэ. Бу бэлиэни Георгий Ионович Цыпандин уонна Василий Константинович Павлов ылбыттара.

Миэхэ 2 жетон: «Афродита» хайата (2060) уонна саамай үрдүк хайа «Победа» (3003) бааллар. «Победа» хайаҕа дабайбыт сырыыбын Кыайыы 80 сылыгар төрөппүттэрбэр анаабытым. Аҕам Николаев Тимофей Григорьевич — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, ийэм Иванова Татьяна Федотовна тыыл, үлэ бэтэрээнэ этилэр.

Инники былааным  кэккэ түгэннэртэн тутулуктаах. Куорат иһигэр сүүрүүлэргэ кыттыам. Оттон ыраах айаннары бириэмэ көрдөрүө, быһа эппэппин,» — диэн Наталья Тимофеевна Неустроева бэйэтин туһунан сиһилии билиһиннэрдэ.

«Бу күннэргэ өр кэмҥэ иитиэхтээбит баҕа санаабын толорон, биир кэмҥэ Иркутскай куоракка араас үөрэх кыһаларыгар үөрэммит доҕотторбутун түмэн, биир бэйэм санаабын ситтим. Саамай чугастык ылынан тэҥҥэ тэрийсибит дьүөгэм Галина Жендринская буолар. Кинини кытта сүбэлэһэн, дьоҥҥо интэриэһи тардар курдук, бу көрсүһүүну былааннаабыппыт. Өссө бииртэн биир дьоҕурдаах, сатабыллаах дьоннор көстөн истилэр. Ол курдук, тарбаҕар талааннаах, дьэрэкээн таастары дьүөрэлии тутан көрүөхтэн кэрэ симэхтэри, киэргэллэри оҥорор Лена Смолина буолар. Үгүс дьон сэҥээриитин, сыанабылын ылыаҕын ылла. Өссө да элбэх үлэтэ дьиэтигэр баарын туһунан кэпсээтэ. Анаан-минээн, болдьоһон баран, көрүөх санаа киирдэ. Лена Иркутскайга тыа хаһаайыстыбатын  институтун бүтэрэн баран, Үөһээ Бүлүүгэ ананан үлэлээбит.  Ыал буолан олохсуйбут, дойду оҥостубут. Кэнники бу Дьокуускайга көһөн кэлэн таптыыр хайысхатынан утумнаахтык дьарыктанар эбит.

Онтон сүрүн сыалбытынан бу аҕыйах хонуктааҕыта «Оймякон — Полюс холода» марафон кыттыылааҕа, 15 км сүүрүүгэ кыайыылаах Наталья Тимофеевна Неустроева буолар. Куруутун уулуссаҕа кэлэ-бара, үлэ быыһыгар көрсөн ааһар киһибин тутан олорон истэн, сүргэбит көтөҕүлүннэ. Киһи баҕа санаатын хас баҕарар сааһыгар толоруон сөп эбит диэн күүстээх санааны барыбытыгар сахта. Хамсаныы  олох төрдө буоларын бигэргэттэ. Бастаан утаа кыралаан пааркаҕа хааман, онтон сыыйа манежка сүүрэн саҕалаабыт. Салгыы тириэньэр  көмөтүнэн утумнаахтык дьарыктанан,  тымныыга сүүрэрин сөбүлээн, 4-с сылын кыттыбыт.  Кытаанах тулуур, дьиссипилиинэ,  бириэмэни тутуһуу  кини сыалын ситэригэр көмөлөспүт. Маны таһынан  Наталья ыллыыр дьоҕурдаах.  Хайаларга дабайар дьону кытта алтыһан, «Турист России» бэлиэ хаһаайката буола үүммүт. «Сибиэһэй салгын, үтүө доҕоттор, кэрэ миэстэлэр — бу барыта киһи сүргэтин көтөҕөр, кэрэни кэрэхсииргэ үөрэтэр,» — диир. Кини кэпсээнин хаартыскалара ситэрэн-хоторон биэрдилэр. Санаабыт да тиийбэт сиригэр кинини кытта тэҥҥэ сылдьыспыт курдук сананныбыт. Түмүгэр Наталья ыйытыыларга хоруйдаата, хааман саҕалааҥ диэн барыбытын ыҥырда.

Хас биирдиибит итии үүттээх чэйи иһэ-иһэ, билсэн, ыллаан-туойан, хоһоон истэн, түмүгэр оһуохайдаан ойон-тэбэн, эдэр сааспыт эрчимин эргиттибит. Устудьуон кэминээҕи кэрэ сылларбытын ахтан-санаан, олус дуоһуйдубут, үөрдүбүт. Урукку доҕотторбутун, Иркутскай куораппытын, оччотооҕу үгэстэри санаан ылан, эдэр сааспытыгар төннө сырыттыбыт. Үгүспүт билигин да үлэлии-хамсыы, сорохпут сөбүлүүр дьарыгын илдьэ сылдьан, күннээҕи олохтон кэрэтин эрэ сомсо, айа-тута сылдьабыт. Барыбытын «Иркутяннар» түмсүү салайааччыта Емельянов Владимир Петрович аны сайын ыһыахха хайаан да көрсүөҕүҥ диэн ыҥырда.  Сомоҕолоһуу сылыгар түмсүүбүт өссө кэҥии, хаҥыы турдун диэн баҕа санаатын эттэ.

Бу тэрээһиҥҥэ кыттыспыт бары биир үөлээннээхтэрбэр махтанабын. Иркутяннар куруутун билсэ-көрсө, бэйэ-бэйэҕэ тирэх буолар үтүө үгэспит өр кэмнэргэ салҕана турдун. Бары да дойду устун, атын да эрэгийиэннэринэн  айанныырбытын сөбүлүүр дьон эбиппит диэн санааҕа кэллибит. Ким хайаларынан, ким өрүстэринэн-муораларынан сылдьан, бэйэбит дойдубут кэрэтин кэпсии, атын сир үтүөтүн көрө  сөҕө, араас дьоннуун алтыһан байарбытын туохтааҕар да ордорор эбиппит. Онон, «сүүстэ истибиттээҕэр, биирдэ көрбүт ордук»  диэн бэргэн этиинэн санааларбын түмүктүүбүн. Маннык истиҥ көрсүһүүлэр өссө да буола турдуннар,» — диэн сэһэргээтэ Валентина Васильевна Софронеева.

«Илин Сибиир биир кырдьаҕас куората Иркутскай араас үрдүк уонна анал орто үөрэх кыһаларыгар 1970-80-с сылларга үөрэммит устудьуоннар олус  түмсүүлээхтэр. Сыл аайы мустан Дьокуускай куоракка самаан сайыны көрсө ыһыах ыһар үтүө үгэстээхтэр. Сыл аайы саҥа кэлбит Саҥа дьылы  бииргэ көрсөн бэлиэтииллэр.

Соторутааҕыта эмиэ мустан, биир кэрэ түгэни бэлиэтээтилэр. Ол курдук, 1986 сыллаахха Хо Ши Мин аатынан  Иркутскайдааҕы омук тылын институтун бүтэрбит Наталья Тимофеевна Неустроева, быйыл Өймөкөөҥҥө ыытыллыбыт «Өймөкөөн — тымныы полюһа» диэн марафоҥҥа 15 килэмиэтиргэ  бастаан барыбытын үөртэ да, сөхтөрдө да! Наталья туризмынан дьарыктаммыта 10 тахса сыл буолла.  Саха сирин очуостарын үксүн кыралаан дабайда диэххэ сөп. Наталья «Турист России», «Альпинист России» диэн анал бэлиэлэрдээх. СӨ култууратын уонна СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна. Наталья бэйэтин сүрүн үлэтинэн уонна успуордунан эрэ муҥурдаммат. Кини «Сайдыына» вокальнай ансаамбылга сылдьыбыта ыраатта. Күндү дьүөгэбитин үрдүк ситиһиитинэн эҕэрдэлиибит! Успуорка, култуураҕа  ситиһиигинэн, олоххо уҕараабат дьулуургунан  биһиэхэ, үөлээннээхтэргэр, холобур буолаҕын.  Эйиэхэ чэгиэн доруобуйаны, өссө үрдүк ситиһиилэри, дьиэ кэргэҥҥэр дьолу-соргуну баҕарабыт!» — диэн РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ бэрэсидьиэнин  Гранын хаһаайката Галина Петровна Жендринская үөрэ-көтө кэпсээтэ.

«Бүгүн иркутяннарга олус  сонун, сэргэх тэрээһин буолла. Иркутскайдааҕы Хо Ши Мин аатынан омук тылын үнүстүүтүгэр бииргэ үөрэммит эдэр сааспыт аргыһын, дьүөгэбин, успуортка элбэх ситиһиилэрдээх Неустроева Наталья Тимофеевнаны кытта истиҥ -иһирэх көрсүһүү буолла.

Көрсүһүүгэ Иркутскай куорат 6 үрдүк үөрэҕин кыһатыгар үөрэммит устудьуон доҕоттор түмүстүбүт.

Тус бэйэм, араас эйгэҕэ үлэлии-хамсыы сылдьар, өй-санаа, билии-көрүү өттүнэн толору сиппит-хоппут, олоххо элбэҕи ситиспит үтүө-мааны дьоннуун алтыһан, астынным.

Онон бэйэ-бэйэбитин кытта сиһилии билсэн, өр көрсүбэтэх доҕотторбутун кытта көрсөн, дуоһуйа кэпсэтэн-ипсэтэн тарҕастыбыт.

Биһиги Наташабыт эдэр эрдэҕиттэн олус дьаныардаах, соруммутун тиһэҕэр тиэрдэр күүстээх санаалаах. Тус сыалын ситиһэргэ дьулуурдаах, тулуурдаах буолан, маннык ситиһиигэ кэлбитин бүгүн биллибит, көрөн итэҕэйдибит, сөхтүбүт. Дьүөгэбит ситиһиилэриттэн бары тэҥҥэ үөрсэбит, киэн туттабыт уонна киниэхэ өссө үрдүк чыпчааллары дабайыа диэн эрэнэбит.

Көрсүһүүгэ бүгүн кэлэн бииргэ буолбут, билсэн-көрсөн барбыт, умнуллубат түгэни бэлэхтээбит доҕотторбутугар махталбын тиэрдэбин.

Махтанабын,  санааларын ууран,  бүгүҥҥү көрсүһүүнү иилээн-саҕалаан ыыппыт, тэрийсибит,  көх-нэм буолбут дьоммутугар Валентина Васильевна Софронееваҕа, Галина Петровна Жендринскаяҕа, Владимир Петрович Емельяновка, Константин Марксович Игнатьевка, Зинаида Семеновна Черноградскаяҕа. Тэрийээччилэр ааттарыттан барыларыгар  махталбын тиэрдэбин .

Иркутяннарга өссө да маннык истиҥ көрсүһүүлэр тосхойо, дьоро күннэр үүнэ турдуннар!» – диэн санаатын СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ, М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт Уйулҕа үнүстүүтүн үлэһитэ Ирина Прокопьевна Саввина үллэһиннэ.

«Лена Аркадьевна Смолинаны кытта аан бастаан Үөһээ Бүлүүгэ билсибитим. 1986 сыллаахха Иркутскай куоракка араас үөрэх кыһаларыгар үөрэнэр устудьуоннар,  l тутуу этэрээтин тэринэн, 23 буолан, дуогабарынан Үөһээ Бүлүүгэ  үлэлии барбыппыт. Комиссарбыт Лена Смолина, командирбыт  Кузьмин Дима этилэр. Ол онно Лена салайар дьоҕурдааҕа, дьону кытта сатаан уопсай тылы булара тута биллибитэ. «Чочу» күөлгэ уолаттарбыт хотон өрөмүөнүгэр, кыргыттар үлэһиттэр олорор уопсай дьиэлэрин штукатуркатыгар үлэлээбиппит.

Лена Аркадьевна Смолина Иркутскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтун 1986 сыллаахха бүтэрэн,  инженер-мэхээнньик идэтин ылбыта. Эр дьон кэлэктиибин дьаһайан, ирдэбиллээх салайааччы буоларын көрдөрөн, үгүс дьон биһирэбилин ылбыта. Арассыыйа  ДьУоКХ бочуоттаах бэлиэтин хаһаайката.

Лена тапталлаах ийэ, эйэҕэс эбээ.  Сынньалаҥҥа да олордор, элбэх киһи биһирэбилин ылбыт үтүө кэрэ-мааны дьарыктаах.  Оҕуруонан тигии араас ньыматын толору баһылаабыт, тарбаҕар талааннаах  иистэнньэҥ. Кини сахалыы тыыннаах дьахтар аймах киэргэллэрин араас матырыйаалтан киһи эрэ сөҕөр гына оҥорон таһаарар. Лена өрөспүүбүлүкэҕэ, эрэгийиэҥҥэ  ыытыллар күрэхтэргэ көхтөөхтүк кыттар. «Бисер  Севера» быыстапка 3 төгүллээх лауреата.

Иркутскай куорат билиһиннэрбит,  1980-нус сыллардаахха үөрэммит саха ыччаттара, билигин даҕаны сибээспитин  быспаппыт. Элбэх сыллар да аасталлар, күннээҕи түбүгү умнан, араас тэрээһиннэргэ көрсөн, эдэр сааспытын санаан, ыллаан-туойан, үҥкүүлээн-битийэн, күрэхтэһэн, эҕэрдэлэһэн, ол көрсүһүүлэр үөрүүлэриттэн күүс-сэниэ ылан,  олохпутугар инникигэ эрэллээх тарҕаһабыт,» — диэн үрдүк категориялаах педагог-психолог, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Саха сирин  Үөрэҕириитин туйгуна, «Методист Якутии» бэлиэ, «Педагог-наставник» анал аат хаһаайката Ирина Прокопьевна Яроева (Софронеева) сонунун үллэһиннэ.

«Иркутскай куоракка 80-90 сылларга элбэх устудьуон үөрэнэр этэ. Ыраах Сибиир куоратыгар дьиэбититтэн саҥа тэйбит оҕолор мустан, саха аймаҕымсах үгэһин өрө тутан, бэйэ-бэйэни өйөһүү, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһүү туохтан да үрдүктүк тутуллар кэмэ этэ. Ыраах диэбэккэ, урукку бириэмэ кэнэн оҕолоро (иитиибит оннук буоллаҕа) аатырбыт Заливпытыгар ыһыах ыһан, күрэхтэһии бөҕөтүн тэрийэн күрэхтэһэн (хапсаҕай, атах оонньуута, волейбол, хайыһар), бэйэбит араас үҥкүүнү туруоран, араас үөрэх кыһаларыгар хамаанда тэринэн, үөрэхпит быыһыгар бэрт интэриэһинэйдик устудьуоннаабыт эбиппит. Үөрэхпитин бүтэрэн кэлэммит, Сахабыт сиригэр араас хайысханан талбыт идэлэрбитинэн үлэлээн, олох дьолун сомсобут. Билигин да, урукку курдук, түмсүүбүт тэрийэн ыытар араас дьаһаллара тохтообот. Ол курдук,  Саҥа Дьыл, сааһын хайыһарга күрэх,  сайынын «Ыһыах» диэн тэрээһиннэрбит сыл аайы үгэс быһыытынан  ыытыллан, үгүс киһини түмэллэр. Ковид да кэмигэр, онлайн-лотерея ыытаммыт, сэргэхтик бириэмэбитин атаарбыппыт. Устудьуоннуур кэммитигэр Иванов Михаил диэн уолбут наһаа үчүгэй киинэлэри устубут эбит. Билигин ону тупсаран, муусука эбэн, сааһыра барбыт дьоҥҥо эдэр эрдэҕинээҕи хатыламмат көмүс түгэннэрбит олус күндү буолаллар эбит. Билиҥҥи кэмҥэ ыытыллар «Хомуур күрэх» диэн оонньуу үгүс киһи сэҥээриитин ылла.  Биһиги табаарыспыт, иркутяннар бэрэсидьиэммит Емельянов Владимир Петрович бу оонньууну иилээн-саҕалаан, толкуйдаан оҥорбут оонньуута билигин улуустарынан тарҕанна. Сылга хаста да Дьокуускай куоракка ыытыллан, ону таһынан араас улуустарга тарҕанан ыытыллара үрдүк биһирэбили ылыан ылар.

Олунньу 1 күнүгэр Неустроева Наталья Тимофеевна  көрсүһүүтүгэр сылдьан, дьон кыаҕыттан сөҕүү бөҕөнү сөхтүм. Наталья хаамыынан, уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн уонна альпинизмынан дьарыктанар эбит. Баҕалаах киһи, сааһыран да иһэн, успуорка  бэйэтин кыаҕыттан көрөн холонуон,  дьарыктаныан сөп эбит диэн биир санааҕа кэллибит. Итини барытын биир бэйэм олус сөҕө иһиттим. Наталья дьарыктаммыта 5 сыл буолбут эбит. Тириэньэрдээх дьарыктаныахха наада диэбитин олус сөбүлүү иһиттим,» — диэн Саха сирин уонна РФ доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, стоматология туйгуна Александра Прудецкая санаатын үллэһиннэ.

Ити курдук, олус интэриэһинэй, элбэх дьиктини кистээн тайаан сытар, истиҥ-иһирэх, сылаас куттаах көрсүһүү буолла. Бары харахпыт уоттанан, көрбөтөхпүтүн көрөн, истибэтэхпитин истэн, биир киһи кыаҕын көрөн бары сөҕүү бөҕөнү сөҕөн, бэркиһии бөҕөнү бэркиһээн, үгүстэр ымсыыран даҕаны, субу бары ойон тураат да, «хайаҕа да тахсыах» айылаах күүстээх санааланан, бары сүргэбит көтөҕүллэн тарҕастыбыт. Барҕа махтал саамай күүстээх санаалаах, саамай хорсун- хоодуот кыыспытыгар Наталья Тимофеевна Неустроеваҕа. Барҕа махтал,  кэрэни кэрэхсээн илдьэ сылдьар талба талаан кыыспытыгар Лена Аркадьевна Смолинаҕа.

Өссө биир түгэни бэлиэтээн ааһыахпын баҕарабын. Эдэр саас кэрэ кэмнэригэр биир кэмҥэ үөрэммит дьүөгэлэригэр, доҕордоругар Наталья Неустроеваҕа-Сергееваҕа көмө харчы хомуйан, эмигэр-томугар эбии буоллун диэн туттарбыттара олус долгутуулаах, истиҥ түгэн буолла. Ис сүрэхтэн тус бэйэм, дьиэ кэргэним, оҕолорум ааттарыттан дириҥ махталбын тиэрдэбин.

Иркутяннар бу курдук өрүү түмсүүлээхтик бииргэ сомоҕолоһон, бэйэ-бэйэни өйөһө, өйдөһө, бэйэ-бэйэбитигэр күүс-көмө, өйөбүл, тирэх буола сылдьыаҕыҥ! Саха алмааһыныы кытаанах доруобуйаны, үрүҥ илгэ, уйгу-быйаҥ олбохтоох дьоллоох-соргулаах олоҕу бука барыгытыгар баҕара хаалабын.

Наталья НЕУСТРОЕВА-СЕРГЕЕВА,

Чурапчы, СӨ үөрэҕириитин туйгуна,

өрөспүүбүлүкэтээҕи «Иэйии» КСТ,

эрэгийиэннээҕи «Айар Кут» бэйиэттэр уонна прозаиктар сойуустарын,

«Чурапчы» айар түмсүүтүн чилиэнэ.