«Истиин-тастыын сырдыгынан сыдьаайар» кинигэ сүрэхтэннэ

Тохсунньу 23 күнүгэр СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин Историческай саалатыгар норуот бэйиэтэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, тылбаасчыт, публицист, оҕо суруйааччыта уо.д.а. үрдүк наҕараадалардаах Иван Васильевич Мигалкин сырдык аатын үйэтитэр “Бар дьоммор истиҥ тапталынан” кинигэ сүрэхтэннэ. 

С.А.Новгородов аатынан «Айар» Национальнай кыһаҕа 2025 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт «Бар дьоҥҥо истиҥ тапталынан» кинигэҕэ саха норуодунай бэйиэтэ Иван Мигалкин төрөппүттэрин туһунан ахтыылара, чугас дьонугар анаабыт хоһоонноро уонна кини туһунан аймахтарын, олоҕун тухары алтыһан ааспыт доҕотторун, үөлээннээхтэрин, суруйааччылар истиҥ ахтыылара түмүллэн киирдилэр.
Бастатан туран, кинигэ сүрэхтэнииигэр кэлбит дьон бибилэтиэкэҕэ ыытыллар тэрээһиннэргэ маннык элбэх киһи (чуолаан биһиги ортобутугар суох киһиэхэ) кэлбитэ суоҕун сөҕө уонна махтана эттилэр. Бу буоллаҕа -– киһини саныылларын, ытыктыылларын тухары кини тыыннаах!

Кинигэ сүрэхтэниитин «Саха суруйааччылара» ассоциация бэрэссэдээтэлэ, М.К.Аммосов аатынан ХИФУ филологияҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ, филология билимин хандьытаата, доцент Олег Сидоров уонна норуодунай бэйиэт бииргэ төрөөбүтэ, судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл, чинчийээччи Афанасий Мигалкин иилээн-саҕалаан ыыттылар.

«Айар» Национальнай кыһа салайааччыта, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Август Егоров сырдык сыдьаайдаах норуот суруйааччыта Иван Мигалкины кытары айымньылаах үлэлэрин; өрөспүүбүлүкэ иһигэр да, атын эрэгийиэннэргэ да айааннаатахтарына Иван Васильевич хайаан даҕаны аймаҕын, доҕорун буларын; ийэтин аҕатынан ньурбалартан хаан-сыдьаан тардарынан киэн туттарын; классик уонна аҕа саастаах суруйааччылары үйэтиигэ улахан болҕомтотун ууран үлэлээбитин уо.д.а. ахтан-санаан ааста уонна норуот бэйиэтэ  үтүөнү уруйдуур суруйуулара ааҕылла туруохтарыгар эрэлин биллэрдэ.

Бу күн Иван Васильевич туһунан СӨ норуодунай бэйиэтэ Наталья Харлампьева, тылбаасчыт, литература кириитигэ Аита Шапошникова, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэннэрэ: Василий Илларионов, Валериан Николаев, Айгыына Иванова-Бээрийэ Кыыһа Хотойук Айгыына, Прокопий Ксенофонтов, Петр Томскай-Мохсунуоха, Иван Попов-Уһук Уйбаан, «Кырсаада» бөлөх уо.д.а. ахтан-санаан аастылар.

Наталья Харлампьева, СӨ норуодунай бэйиэтэ, Саха сирин  Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ:
«…Иван Васильевичтыын элбэҕи кэпсэтэр этибит. Саха сирин норуодунай бэйиэтэ Семен Даниловы улаханнык сүгүрүйэр, үҥэр-сүктэр киһитэ этэ. Семен Петрович курдук улахан  киһи кинини литератураҕа сирдээн киллэрбитин, алҕаабытын, күүс-көмө буолбутун, сүбэлээбитин үрдүктүк тутара. Семен Петрович оҕолорун (ол саҕана оҕолор буоллахпыт) убайыгар-быраатыгар, балтыгар курдук сыһыаннаһара.
Иван Васильевич, Уйбаан туох эмэ өйдөспөт да түгэн баар буоллаҕына, ону өссө улаатан тахсарыгар тириэрдибэт этэ. Ол кини үтүөтэ этэ. Кини сойуус салайааччыта буолан, ханнык баҕарар бэлиитикэни ыытыан сөп этэ. Кини букатын атыннык үлэлээбитэ-хамсаабыта, үгүс боппуруостарга сүбэлэһэрэ. Сойууска ылбыт киһитэ хайаан да туох эрэ үчүгэйдээҕин, уратылааҕын кэпсиирэ. Кини ити үчүгэй хаачыстыбата буоллаҕа. Бэрэссэдээтэл буолан олорон өйдөспөт буолууну, утары туруорууну хаһан даҕаны кэҥэтэн, дириҥэтэн, өстүйэн ылбыта мүнүүтэҕэ да, сөкүүндэҕэ да суоҕа. Ону күннэр-дьыллар аастахтарын аайы өссө үрдүктүк сыаналыыбын уонна ол кини үчүгэй буола сатаабытыттан дуу, эбэтэр сымнаҕаһыттан дуу буолбатах этэ. Кини литература сайдыытын уонна литература, норуотун инникитин барытын көрөр буолан, итинник дьаһанар эбит диэн мин билигин толкуйдуубун. Ыалдьар буолбутун да кэннэ арааһы кэпсэтэр этибит. Кини хаһан да үҥсэргээбэтинэн маладьыас этэ. Үтүөрэр, бэттэх кэлэр туһугар улаханнык туруулаһара уонна ханна айанныырын санаан тахсара. Айанныырын олус сөбүлүүрэ. Билигин санаатахпына, ити суруйааччы киһи улахан хаачыстыбата эбит. Өксөкүлээх Өлөксөйү санаан көрүҥ: түптээх олоҕу олорбокко, баара-суоҕа 48 сааһыгар орто дойдуттан барбыт киһи төһөлөөх сири-уоту кэрийэн, элбэх үлэни суруйан хаалларбытай? Айаҥҥа ымсыырыы, айаҥҥа сатаан сылдьыы — улахан суруйааччы хаачыстыбата. Онон Иван Васильевиһы үрдүктүк сыаналыыбын, кини суоҕуттан курутуйабын. Тэҥ саастаах дьоммут орто дойду олоҕуттан бараллар… Сороҕор туох эмэ түгэни чопчулуурга ыйытыаххын баҕарбыт киһиҥ суох буолан хаалбыта олус хомолтолоох буолар. Урсун да, Харысхал да, Уйбаан да аны  суохтар. «Чугас киһиҥ бу орто дойдуттан бардаҕына, эн олоҕуҥ ханнык эрэ сорҕото эмиэ барар», -– диэн сөпкө этэллэр. Онон олох сорҕото Уйбааны кытта баран хаалбыт курдук… Ол эрэн, Иван Васильевич ааҕааччылара баалларын, кинини өйдүүр дьоннордооҕун тухары аата ааттана туруоҕа», -– диэн бүгүҥҥү иһирэх көрсүһүү кыттыылаахтарыгар махтанна.

Иван Мигалкин төрөөбүт-үөскээбит улууһуттан  Уус Алдан улууһун  баһылыга Василий Алексеев уонна 2-с Лөгөй нэһилиэгин баһылыга Петр Бурнашев, Чараҥ нэһилиэгин баһылыга Василий Бурцев ытыктыыр киһилэрин кытары бииргэ үлэлээбит кэмнэриттэн киэн тутта кэпсээтилэр уонна кини аатын үйэтитиигэ үгүс үлэ тэриллибитин уонна туох үлэ торумнанарын үллэһиннилэр. Ол иһигэр, киэҥ аймах Мигалкиннар ийэлэрэ Екатерина Ивановна быйыл төрөөбүтэ 100 сылынан улахан тэрээһини ыытыы, саҥа уулуссаларга Иван Мигалкин аатын иҥэрии уо.д.а. Улуус дэлэгээссийэтэ Иван Мигалкин аймахтарыгар Эҕэрдэ суруктары  уонна бэлэхтэрин туттардылар.

Ханнык баҕарар суруйааччы ордук билсэр, алтыһар, сүбэлэһэр-амалаһар түһүлгэтинэн улуустар бибилэтиэкэлэрэ буолар. Иван Васильевич эмиэ биир сөбүлээн сылдьар сиринэн улууһун бибилэтиэкэлэрэ буоларын кинини кытары айаннаспыт, бииргэ сылдьыбыт дьон билэбит. Кэргэнэ Зоя Васильевна бибилэтиэкэр идэлээҕинэн уонна бибилэтиэкэрдэр айымньылаах үлэлэрин куруук үрдүктүк сыаналаан, бибилэтиэкэр кыргыттарга суруйбут хоһооно ырыа буолан ыллана сылдьарыттан киһи эрэ сүргэтэ көтөҕүллэр.
Бу күн Уус Алдан улууһун кииннэммит бибилэтиэкэтин тиһигин дириэктэрэ Лена Павлова, Степан Васильев аатынан Киин бибилэтиэкэ ааҕааччыны кытары үлэлиир отделын сэбиэдиссэйэ, «Уһуктуу» литература түмсүүтүн салайааччы Галина Аммосова, оҕо бибилэтиэкэтин сэбиэдиссэйэ Вера Портнягина, Киин бибилэтиэкэ справочнай-библиографическай отделын библиограба Любовь Копырина уонна Кулантай аатынан литература түмэлигэр өр кэмҥэ үлэлээбит Клара Бурцева этиилэрин истэ олорон, бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ, мэлдьи буоларын курдук, суруйааччыларын үйэтитиигэ кэскиллээх үлэлэрин хайгыы иһиттибит.

Иван Васильевич оҕо бэйиэтэ буоларын бигэргэтэн, «Мичээр» уһуйаан кырачааннара уонна өрөспүүбүлүкэ араас улууһуттан эдэр кэрэспэдьиэннэр норуодунай бэйиэт хоһооннорун ис-истэриттэн иэйэн туран аахтылар. Итинэн Иван Васильевиһы чахчы таптыылларын, кини талааныгар сүгүрүйэллэрин көрдөрдүлэр. Кинилэр үлэлэрин сүрүннүү, салайа сылдьар Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйын аатынан «Кэскил» оҕо бэчээтин кыһатын дириэктэрэ Ольга Семенова, сүрүн эрэдээктэр Сардаана Матвеева оҕо бэйиэтэ Иван Мигалкин оҕо хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар үтүө сүбэһит быһыытынан күн сириттэн күрэниэр диэри үлэлэспитин махтана аҕыннылар. «Бар дьоҥҥо истиҥ тапталынан» кинигэни хайыы үйэ аахпыт дьон эдэр юнкордар Иван Мигалкин 70 сааһыгар аналлаах тэрэһиннэри сырдаппыт суруйуулара «Оҕо сөбүлүүр суруйааччыта» диэн анал түһүмэххэ киирбиттэрин кэрэхсээбит буолуохтаах.

Кинигэ сүрэхтэниигэр СӨ үтүөлээх артыыстара Анатолий Бурнашев, Варя Аманатова-Алаас Кыыһа кылыһахтаах ырыаларын-тойуктарын уонна  Чараҥ орто оскуолатын учуутала Надежда Свинобоева байаан доҕуһуоллаах ырыатын,  Уус Алдантан сылдьар Петр Копырин норуодунай бэйиэт тылларыгар «Мүрүгэ сылаас ардах» ырыаны гитаранан толоруутун  истэ олорон үгүс дьон бэйиэт төрөөбүт алааһын, кини сүүрбүт-көппүт ыллыктарын, күн сириттэн күрэннэҕинэ көрө-истэ сытыан баҕарбыт Мүрүтүн эбэтин хараҕар көрө, ахта-саныы олордо.

Кинигэ сүрэхтэниитэ Иван Васильевич бииргэ төрөөбүттэрэ Зоя, Мария, Михаил, Афанасий Васильевичтар этиилэринэн уонна махталларынан түмүктэннэ. Зоя уонна Мария Васильевналар иккиэн да өр сылларга бэчээт эйгэтигэр үлэлээбит дьон быһыытынан, маннык дириҥ ис хоһоонноох, киһини бары өттүнэн киэҥник арыйар уонна тас көстүүлүүн да сырдыгынынан дьайар кинигэни кылгас кэмҥэ бэчээттээн таһаарбыттарыгар «Истиин-тастыын сырдыгынан сыдьаайар» кинигэ диэн «Айардарга» махтаннылар.

 

ххх

Галина Аммосова, С.С. Васильев аатынан Киин бибилэтиэҕэ ааҕааччыны кытары үлэлиир отделын сэбиэдиссэйэ, «Уһуктуу» литература түмсүүтүн салайааччы:
-2019 сыллаахха Уус Алдаҥҥа «Уһуктуу» диэн литература түмсүүтэ тэриллибитэ. Бу түмсүүгэ сылдьар айар дьон Иван Васильевиһы кытары чугастык билсибиттэрэ. Иван Васильевич олус көмөлөспүтэ: хас биирдии киһиэхэ бэйэтин санаатын тириэрдэрэ, айар үлэтигэр сүбэ-ама биэрэрэ, онон СӨ Суруйааччыларын сойууһугар киирэллэригэр олук уурбут киһинэн буолар.
2015 сыллаахха Уус Алдан улууһун култуураҕа управлениетын иһинэн суруйар дьоҕурдаах дьону булар, кинилэри айар үлэҕэ көҕүлүүр соруктаах «Куорсун» литература куонкуруһа аан бастаан Василий Протодьяконов-Кулантай аатынан Литература мусуойугар Зоя Васильевна уонна Иван Васильевич Мигалкиннар көҕүлээһиннэринэн ыытыллыбыта. Быйыл хайыы үйэ 9-с төгүлүн тэриллиэхтээх. Бу куонкурус иитинэн Суруйааччылар сойуустарыгар киирбит дьоннор эмиэ бааллар.

Прокопий Ксенофонтов, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Иван Мигалкины кытары Бүлүүтээҕи педучилищеҕа бииргэ устудьуоннаабыт чугас доҕоро:
-Уус алданнар Иван Васильевиһы суруйааччы, киһи быһыытынан, кини сиэрин-майгытын, олоххо көрүүлэрин улаханнык сырдаппыттарыгар махтанабын. Салгыы Иван Мигалкин аатын үйэтитэр туһугар өссө да ситиһиилээхтик үлэлииргитигэр  баҕарабын. Биир баҕа санаабынан оҕолорго өрөспүүбүлүкэтээҕи улахан бириэмийэни олохтуургут буоллар диэн. Салгыы бу тэтимҥитин ыһыктыбакка үлэлээҥ-хамсааҥ, биир дойдулааххыт аатын үйэтитиҥ.