Кэлим эспэдииссийэ оҥорбут биир ситиһиитинэн Саха сирин каартата оҥоһуллубута

Сэтинньи 18 күнүгэр Дьокуускайга ССРС Наукаларын академията Саха АССР оҥорон таһаарар күүстэрин кэлим чинчийбит улахан эспэдииссийэтин 100 сыллаах үбүлүөйүгэр аналлаах «Пионерный академический проект советской эпохи: биографические истории, гуманитарные стратегии и интеллектуальное наследие» билим-практическай кэмпэриэнсийэ аһылынна.

Бу эспэдииссийэни тэрийэр туһунан 1922 сыллаахха автономияны ылаат, Максим Аммосов Наукалар академияларыгар тиийэн туруорсан барбыта. Төһө да Сэбиэскэй былаас саҥа тэриллибит сыллара буоллар, кэлим эспэдииссийэ дойду саамай уһук өрөспүүбүлүкэтигэр көмө буолан, 1925-1930 сылларга үлэлээбитэ. Геоморфологическай, гидрологическай, аэрометеорологическай, ихтиологическай, бултааһын, агрономическай, статистико-экэнэмиичэскэй, ойуур-экэнэмиичэскэй, этнографическай уонна медико-санитарнай өттүнэн 24 салаалаах 10 хайысхалаах этэрээт уһук хаалыылаах сири билим өттүнэн чинчийбитэ.

Кэмпэриэнсийэ сүрүн тиэмэтинэн оччотооҕу эспэдииссийэ учуонайдарын уонна кыттыылаахтарын айар-интеллектуальнай өттүнэн хаалларбыт нэһилиэстибэлэрин, кинилэр дьылҕаларын үөрэтэр үс сиэксийэ үлэлээтэ.

Виктория Филиппова, историческай билим хандьытаата, ГЧИ Арктическай чинчийиилэр кииннэрин салайааччыта:

-Быйыл Саха сиригэр ССРС НА киэҥ хабааннаах эспэдииссийэтэ үлэлээбитэ 100 сылын туолла. Хас да этэрээтинэн улуус бөҕөтүн кэрийбиттэрэ, ордук хоту улуустарга киһи тиийбэтинэн, хас да үлэни тэҥинэн оҥороллоро. Ол курдук биир киһи хас да хайысханы ылара: статистиканы, киһи ахсаанын, этнографияны. Бу бастакы эспэдииссийэ оҥорбут дааннайдарынан өрөспүүбүлүкэ инники сайдыытын оҥкула ууруллубута, тугу кэҥэтэрэ, хайа хайысханан ханнык оройуону сайыннарар, оҥорон таһаарар күүстэрэ быһаарыллыбыта. Оройуоннар кыраныыссаларын, онно ханнык нэһилиэктэр киириэхтэрин, тугунан дьарыктаныахтарын, хайа өттүнэн сайдыахтарын сөбүн үөрэппитэ. Ону таһынан бастакы Саха сирин каартатын бу эспэдииссийэ оҥорбута. Ол иннинэ Дьокуускай өттө, Айаан-Охотскай өттө эрэ чуолкайдык ыйыллара. Эспэдииссийэ оҥорбут түмүктэринэн Герасимов диэн киһи бастакы Саха сирин чуолкай каартатын оҥорбута, уопсай көстүүтэ ити 1925 сылтан чопчуланан барбыта. Хас биирдии сүрүн этэрээт биир сыала-соруга ити каартаны оҥоруу этэ.

Мин бэйэм бу эспэдииссийэҕэ үлэлээбит Петр Вонифатьевич Слепцов үлэтин үөрэппитим. Кини Анаабыр оройуонугар Хаатынгаҕа сылдьыбыт, оччолорго Туруханскай кыраай дэнэр сир Саха сиригэр киирэрэ. Петр Вонифатьевич Анаабыр оройуонун, Хаатынга олохтоохторун олохторун-дьаһахтарын чинчийбит, таба иитиитинэн, булдунан дьарыктанан сайдыахтарын үөрэтэн хаалларбыта. Биһиги кини суолунан Анаабырга, Хаатынгаҕа сылдьыбыппыт. Петр Вонифатьевич бэйэтэ наһаа үчүгэйдик уруһуйдуур эбит, кини уруһуйдарын, оһуордарын аныгы олохтоохтор таҥастарыгар, олоххо-дьаһахха тутуннуннар диэн кини уруһуйдарын киллэрэн, Лилия Иннокентьевна Винокурова ырытыы оҥорон этнографическай кинигэ таһаарбыппыт.