Көрдүгэн буойунун генетическэй анаалыһа билим эйгэтигэр интэриэһи үөскэттэ

Бу күннэргэ учуонайдар Саха сиригэр 20-чэ сыл анараа өттүгэр булуллубут Көрдүгэҥҥэ хойукку неолит кэминээҕи (быһа холоон 4200 сыл анараа өттүгэр, Ымыйахтаах култуурата) көмүүтүттэн буойун уҥуоҕун генетическэй чинчийиитин түмүгүн таһаардылар. Бу туһунан Journal of Human Genetics сурунаалга тахсыбыт ыстатыйаҕа суруллубут.

Y-хромосома анаалыһа көрдөрбүтүнэн, былыргы киһи Арассыыйа Уһук Илинин төрүт омуктарын — ол иһигэр алеуттар, чукчалар, эбээннэр, эбэҥкилэр уонна да атыттар — ортолоругар аныгы сыдьааннардаах эбит. Бу түмүк былыргы дьон 7000 сыл анараа өттүттэн саҕалаан Забайкальеттан Хотугулуу-Илиҥҥи Евразияҕа көһүүлэрин бигэргэтэр, кинилэр  быһа холоон 4000–3000 сыл анараа өттүгэр Саха сиригэр, Красноярскай кыраайга, Монголияҕа уонна Чукоткаҕа тиийбиттэр.

Чинчийии археология дааннайдарын уонна аутосомнай геномҥа олоҕурбут төрүтү моделлааһыны кытта сөп түбэһэр.

Санаттахха, 2004 сыллаахха Саха сиригэр үлэлээбит археологтар ураты көмүүнү булбуттара. Чурапчы улууһугар Көрдүгэн диэн сиргэ хойукку неолит кэмигэр олорбут, быһа холоон 40–50 саастаах эр киһи уҥуоҕун булбуттара. Эр киһи эт-хаан өттүнэн күүстээх-уохтаах, үрдүк сололоох киһи эбит. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан, биллэр-көстөр буойун эбэтэр биис ууһун баһылыга буолуон сөп.

Радиоуглероднай анаалыс көрдөрбүтүнэн, эр киһи быһа холоон 4200 сыл анараа өттүгэр өлбүт уонна Ымыйахтаах археологическай култууратыгар сыһыаннаах.

Буойун уонна кини аттыгар сытар киһи уҥуохтарыттан ДНК-ларын хас да сыл анараа өттүгэр арааран ылбыттара. Академик Бочков аатынан медико-генетическэй научнай киин үлэһитэ Елена Балановская уонна Казахстантан биир идэлээхтэрэ ДНК-ны чинчийиигэ анаан ыстатыйа суруйдулар. Былыргы эр киһи аҕатын ууһунан сыдьааннара эбэтэр киниэхэ чугас былыргы дьон бэрэстэбиитэллэрэ Арассыыйа илин өттүгэр билигин баалларын дуу, суоҕун дуу быһаарар соруктаах этилэр.

Учуонайдар былыргы буойун Y-хромосоматын уонна Уһук Илин 11 омугун 256 бэрэстэбиитэлин генетическэй дааннайдарын тэҥнээтилэр — Арассыыйа саамай хотугулуу-илин улуустарыттан саҕалаан Амур соҕуруу өттүгэр тиийэ. Олор истэригэр чукчалар, алеуттар, эбэҥкилэр уонна да атын төрүт олохтоохтор бааллар. Түмүгэр, Арассыыйа хотугулуу-илин өттүгэр былыргы буойун аҕатын ууһун сыдьааннара билигин да бааллара билиннэ.

Ол курдук, чинчийээччилэр былыргы буойун Y-хромосомата N-L708 гаплогруппаҕа киирсэрин быһаардылар. Бу бөлөх Уһук Илин төрүт омуктарыгар — Чукоткаҕа уонна Камчаткаҕа бааллар. Аҕыйах ахсааннаах чинчийиигэ да буоллар, чукчаларга, коряктарга уонна эбэҥкилэргэ эмиэ көстөр.

Бу арыйыы генетическэй төрүччү туһунан өйдөбүлү уларытар уонна билим эйгэтигэр улахан интэриэһи үөскэттэ диэн nplus1.ru иһитиннэрэр.