Куһаҕаны түргэнник ылынабыт

Ыччат дьон маатыраны күннээҕи туттар тылларыгар кубулутан эрэриттэн сонньуйабыт.

Биир үтүө күн

Күһүөрү биир үтүө күн үлэбиттэн дьиэбэр бараары оптуобуска киирбитим, иннинээҕи аан диэки алта уончалаах дьахтар ыһыы-хаһыы былаастаах, маатыра-куутуру кыбытыылаах кими эрэ үөхсэрэ иһиллэр. Өйдөөн иһиллээн баран, тута биллэҕим, куорат киинигэр ааһан иһэр дьону мөҥүттэр ыарыһах барахсан эбит. Ким эрэ кыынньаан кэбиспитин тулатынааҕы дьонугар барытыгар таһаарар быһыылаах. Этиитэ барыта быдьар тыл. Дьон билэр буолан саҥарбат, көннөрү истэллэр эрэ. Хата, кэлэр тохтобулга түһэн абыраата. Биллэн турар, айылҕа атаҕастаабыт, киһи аахсыбат киһитэ эрээри, оптуобустарынан айанныыр, уопсастыбаннай миэстэҕэ сылдьар саҥа улаатан эрэр оҕолор итини барытын билэ-көрө, сорохтор сиидэлээбэккэ хайдах баарынан ылынан, баҕар, уопсастыбаннай миэстэҕэ көҥүллэнэр эбит диэн нуорма быһыытынан ылынан эрдэхтэрэ…

Аны былырыын биир сайыҥҥы нуурал киэһэ куорат киинигэр турар күөл аттынааҕы ыллык устун баран салгын сиэн кэлэргэ быһаарынныбыт. Тиийбиппит, күөл икки кытыытынааҕы ыскаамыйаларга үксүгэр ыччат бөлөҕүнэн мустан олорор, сорохторо тураллар. Өйдөөн-дьүүллээн истибитим, тылларын быыһа барыта маатыра. Саҥарааччылар да, истээччилэр даҕаны ону буолуохтааҕын курдук ылыналлар. Саамай куһаҕана баар — күөх оту тосту үктээбэт дьүһүннээх, кэрэ көстүүлээх эдэр кыргыттар кытта хаалсыбаттар. Аҕыйах сылынан бары даҕаны ийэ аатын сүгүөхтэрэ турдаҕа… Икки үтүө күнүм ити курдук “былытыран” ылбыттаах.

Сахаларга маатыра баара дуо?

Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ иннинэ маатыралыыр итэҕэлинэн көҥүллэммэт этэ. Сэбиэскэй кэм саҕана идеология боборо, үрдүк култууралаах киһиэхэ барсыбат дэнэрэ. Ол эрээри, көҥүллэммэт “тыл баайын” син биир тутталлара, итиэннэ ордук оҥорон таһаарар тэрилтэлэргэ “иккис тыл” быһыытынан биллэрэ. Онтон 1980-с сыллартан “улугуруу” саҕаланар, бэл диэтэр, маатыра тыллаах ырыалардаах бөлөхтөр кытта “үөдүйэллэр”. 1990-с сылларга букатын даҕаны “күөдьүйэллэр”.

Биллэн турар, быдьар тылы чинчийии эмиэ баар. Үксүгэр психологическай өттүттэн көрөн ырыталлар, итиэннэ атыннык ис туруктарын, эмоцияларын кыайан тириэрдибэккэ дуу, ыарыыларын мүлүрүтээри дуу киһи маатыралыыр, оччоҕо түргэнник чэпчиир курдук диэн этэллэр. Кыыһырбыттарын, уордайбыттарын, соһуйбуттарын, сороҕор үөрбүттэрин кытта биллэрэллэр диэн быһаараллар. Оччотугар көҥүллэниэн да сөп курдук эбит ээ диэх курдук уу тэстибэт гына суруйаллар, кэпсииллэр. Дьиҥэр, быдьар, сүөргү, үөхсүү туттуллубат тыл эбээт. Барыта даҕаны омуктан киирбит, туора дьон “баайын” сүһэн ылан туттуу буолар. Сахаларга баара биллибэт.

Ол оннугар бэйэлээх бэйэбит саҥа аллайар тылбыт элбэх. Саҥа аллайыы — тулалыыр эйгэ дьайыытыгар саҥарааччы тута хардата. Маннык саҥа аллайыы икки араастаах: бастакыта — уйулҕа хамсааһынын, туругун, иккиһэ ити тас дьайыыга уйулҕа сыһыанын көрдөрөр. Холобур, алакый, иэхэй, ох, ар-дьаалы, ноо, бай, бабат, аар-татай, алаата, көр да маны, айакка, бай, түксү…

Куһаҕаны түргэнник ылынабыт

Саха оҕото, ыччата маатыраны хото саҥарар буолла. “Ити тыл суолтатын билэҕин дуо?” диэн ыйытан көрдөххө, санныларын ыгдах гыналлар эбэтэр төбөлөрүн быһа илгистэллэр, атыттар букатын даҕаны атыннык быһаараллар. Ис хоһоонун өйдөөбөккө эрэ, атыттар саҥараллар, мин даҕаны хаалсымыым диэн санаанан салайтараллар, устунан үөрэнэн хаалаллар. Кэлин социальнай ситим, мессенджер тэнийэн, хас биирдии киһи төлөпүөннээх, баҕалаах киһи барыта сонургуу көрбүт, ураты, ол быыһыгар соччото суох, соһуччу түгэннэри барытын хаартыскаҕа түһэрэн, видеоҕа устан ылар, тарҕатар. Олус бэрт видео эбит ээ диэн сэргии көрбүтүҥ ортотугар дуу, бүтэһигэр дуу маатыралаах буолан хомотор. Биллэн турар, анал сыһыарыылары сатыыр дьон ону быһан ылан быраҕаллар, үгүстэрэ хайдах баарынан чугас дьонноругар ыыппыттара өрөспүүбүлүкэни ааһан, Арассыыйаҕа тиийэ тарҕанан хаалар.

Оскуолаҕа омук тылын биридимиэтин отучча үөрэнээччилээх кылаас оҕотун икки бөлөххө арааран үөрэтэллэр. Ол үрдүнэн ылыналлара бытаан. Оттон куһаҕаҥҥа түргэнник үөрэнэбит. Нууччалыыны ааһан, 1990-с сыллартан араас видеолары кытта английскай маатыралар киирбиттэрэ.

Сороҕор баҕас, оҕо быраабын аһары өрө тутан, кэмигэр тохтотуллуохтаах да түгэн кыаллыбакка, атыттары сутуйар быһыылаах диэн санаа эмиэ киирэр. Аҕа көлүөнэ дьон, “Урут эбитэ буоллар, бирээнньиктээх чыпчаххай дьыаланы быһаарбыт буолуохтаах этэ” дииллэрэ оруннаах. Кэлин оҕо олус улахан бырааптанан, эбээһинэһин билбэт буолан эрэр.

Сокуон хараҕынан

Маатыра иһин ыстараап баар дуо? Баар! Арассыыйаҕа нууччалыы маатыраны туттуу иһин, ол эрээри омук тылынан саҥарыыга хааччах суох. Уопсастыбаннай миэстэҕэ маатыралыыр бобуллар, ким эрэ сөбүлээбэккэ полицияны ыҥырдаҕына, тустаах киһи 500–1000 солк. диэри ыстарааптаныан сөп. Оттон “Кыра күлүгээннээһин” ыстатыйанан букатын даҕаны
15 сууккаҕа хаайыллыахха сөп эбит.

Хайдах гынабыт?

Сорох маатыралыы үөрэнэн хаалбыт дьахталлары сэмэлээтэххэ, “бэйэтэ тахсан кэлбитин өйдөөбөккө да хаалабыт ээ” дэһэллэр. Анал үөрэхтээх дьон бэрт судургутук сүбэлииллэр. Маҥнай киһи маатыра киниэхэ туох туһалааҕын дуу, туһата суоҕун дуу өйдүөхтээх. Ону өйдүү илигинэ, бу адьынаты быраҕар уустук дииллэр. Өскөтүн маатыралаары гыннаххытына, уоххут тахса түһүөр диэри кылгастык тохтооҥ, салгынна эҕэрийиҥ диэн сүбэлииллэр. Бастакы кэмҥэ маатыраны солбуйар, туттуллар тыллар көмөлөһүөхтэрэ диэн чопчулууллар. Олоччу аккаастаммыт дьон тылбыт баайа хаҥаата, дьон ортотугар саҥарар кыахпыт үрдээтэ, санаабытын чопчу этэргэ үөрэннибит дииллэр. Онон атын омук быдьар тылын туттуохтааҕар, бэйэҕит өбүгэлэргититтэн кэлбит саҥа аллайыылары үөрэтэн саҥарыҥ.