Култуура эйгэтигэр сыһыаннаах бэрт туһалаах тылдьыт таҕыста

Соторутааҕыта тахсыбыт  “Саха култууратын тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы тылдьыта” дьоҥҥо-сэргэҕэ бэрт туһалаах буолсу.

Аныгы курдук хас биирдии тылы төһө кыалларынан сахатыта, сөпкө саҥара сатыыр кэммитигэр тылдьыт ордук суолталаах. Маныаха “Саха култууратын тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы тылдьыта” улаханнык туһалыаҕа.

Тылдьыт култуура эйгэтин үлэһиттэригэр, саха култууратын сэргиир-сэҥээрэр дьоҥҥо көмө тирэх быһыытынан анаммыт эрээри, суруналыыс киһи хараҕынан көрдөхпүнэ, суруйар эйгэлээх дьоҥҥо абыраллаах буолсу. Биир нуучча тылын сахатытаары, сөпкө тылбаастаары төһөлөөх бириэмэбитин барыырбытын ааҕан ситиллибэт.

Кинигэ биһирэмигэр, киэҥ саалаҕа салайааччылартан, учуонайдартан саҕалаан устудьуоннарга тиийэ олорор миэстэ суох элбэх киһи мустубута, дьон тылдьыкка наадыйарын туоһулуур.

ХИФУ институтун дириэктэрэ Гаврил Торотоев быйыл Ийэ тыл уонна сурук-бичик дэкээдэтин иитинэн барыта 27 тэрээһини ыытар былааннаахтарын, онтон иккитэ кинигэ сүрэхтэниитэ – “Саха култууратын тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы култуура тиэрминнэрэ”, “Уран тыл эйгэтигэр умсулҕаннаах айан” буоларын иһитиннэрбитэ. “Бу икки кинигэбит СӨ иһинэн ылыныллыбыт “Судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары өйүүр” тускул иһинэн үбүлэнэн таҕыстылар.

Былырыыҥҥыттан “Рувики” улахан АйТи хампаанньаны кытта (Москва) бииргэ үлэлэһэн эрэбит. Устудьуоннарбыт кыттыһан ыстатыйа суруйаллар, ону уһуйааччыларбыт көрөн көннөрөн биэрэллэр. Онон  итиннэ үлэлэспит уһуйааччыларга, устудьуоннарга “Рувикиттан” бэлэх туттарыахпыт” – диэн бэлиэтээбитэ.

Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ Афанасий Ноев: “Быйылгы сыл — Култуура сыла. Биһиги тылбыт-өспүт, итэҕэлбит, туох баар туттуубут-хаптыыбыт, саҥарыыбыт-иҥэриибит, хамсаныыбыт барыта култуураны кытта ситимнээх. Култуураттан төрүттэнэн тахсар” – диэн эппитэ, кинигэ тахсыытыгар үлэлэспит дьоҥҥо махталын биллэрбитэ

“Саха култууратын тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы тылдьыта” “Наука” кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн таҕыста. М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын институтун “Култуура үөрэҕэ” уонна “Саха тылын истилиистикэтэ уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас” хаапыдыратын уһуйааччылара сүбэлэрин түмэн, көмөлөөн оҥорбуттар. Култуура эйгэтигэр аан маҥнайгы, быһаарыылаах тылдьыт буолар.

Тылдьыт эрэдээктэрэ Я.В.Доля: “Тылдьыт икки чаастан турар. Бастакы чааһа нууччалыы тыллаах нэһилиэнньэҕэ өйдөнөр, социо-култуурунай үлэ тиэрминнэрэ киирдилэр. Нууччалыы уонна сахалыы чааһын биир халыыптаан (унифицировать) биэрдибит. Кинигэ саха култууратын сэҥээрэр эрэ дьоҥҥо буолбакка, бүттүүн култуураны сэргиир дьоҥҥо барытыгар туһалаах. Тыл быһаарыыта эрэ буолбакка (мин нууччалыытын эрэ этэр кыахтаахпын), үгэһи, көстүүнү ойуулааһын эмиэ киирэр” – диэн быһаарбыта.

Тылдьыт икки бөлөхтөн турар. Бастакы бөлөххө дьыалы-куолу эйгэтигэр ордук киэҥник туттуллар тыллары түмпүттэр. Күннээҕи үлэҕэ-хамнаска туттуллар тыллары ылан көрүөххэ:

-Документальное кино – докумуоҥҥа тирэҕирэр киинэ

-Духовно-нравственные ценности (тардиционные ценности) – айылгы-сиэр сыаннастара (үгэс буолбут сыаннастара)

-Зрелищно-развлекательные мероприятия – аралдьытар көрүлгэ тэрээһинэ

-Идеал – ырал

-Интерактивность – алтыһыы көҕө

-Искусство, виды искусства – урамньы (ускуустуба), урамньы көрүҥнэрэ

-Коммуникация – алтыһыы

-Концертная программа – кэнсиэр тускула (бырагыраамата)

-Креативность – айар кылаан

-Культурно-массовые, досуговые зрелищные мероприятия – култуура күргүөмнээх, аралдьытар көрүлгэ тэрээһиннэрэ

-Культурное наследие – култуура утум баайа

-Мультиплекс – түмүл

-Трейлер – киинэ угуйуга.

Иккис бөлөххө саха төрүт култууратыгар сыһыаннаах тиэрминнэри нууччалыы быһаарыыларын араас тылдьыттарга сигэнэн түмпүттэр:

-Биһирэм аһылык (остуол) – особое угощение (для родственников на второй день свадьбы)

-Боччуук – (туой иһит) – малый горшок, вместимость которого ½ мээрэй

-Оҕо күрүөтэ – манеж

-Отор – осеннее временное жилье

-Сыҥаах хоҥнорор – название обряда, когда дарят первые подарки отцу невесты для получения его согласия

-Тайыы – охотничье оружие (в основном на медведя) в виде обоюдоострого копья, насаженного на длинное древко, рогатина

-Туонаһыт – тот, кто определяет участок водоема, предназначенный для лова рыбы закидным неводом (смотрит, куда закидывать, откуда тянуть, где делать проруби)

-Түһүлүк – 1. В старину у якутов – теплый передник, нагрудник. 2. Разукрашенный женский нагрудник, сшитый из сукна или замши

-Түһэ барар – первый свадебный праздник, который совершался после уплаты части кылама в доме невесты

-Харах көмүс кур – мужской серебряный пояс с “глазками”.

Ити курдук тылдьыкка сүүһүнэн тыл киирбит. Арай, үп-харчы кырыымчыгар кыһарыйтаран, бу курдук күннээҕи олоххо туһалаах кинигэлэр аҕыйах ахсаанынан тахсан, нэһилиэнньэҕэ тарҕанар кыаҕа кыра. Бу даҕаны тылдьыт баара-суоҕа 600 эрэ ахсаанынан тахсыбыт, атыыламмат диэн эттилэр. Онон  электроннай барыйаанын куйаар ситимигэр таһаараллара буоллар, дьон-сэргэ туһаныа этэ диэн элбэх киһи санаатын биллэрэр.