Кустуурга “Кочевник” табатын элбэтэр

Тохсунньу тоһуттар тымныытыгар табаһыттар хайдах үлэлииллэрэ буолла диэн киһи хайдах эрэ чаҕыйа саныыр. Ол эрээри, үлэ-хамнас сөпкө тэриллибит, үчүгэй салайааччылаах хаһаайыстыбалар саҥа 2026 сылга этэҥҥэ үктэннилэр.

Эбээн Бытантай улууһугар “Кочевник” көс аҕа ууһун общината 2009 с. тэриллэн үлэлиэҕиттэн, үгүс эдэр дьону табаһыт уустук идэтигэр уһуйда. Ол саҕана саҥа тэриллэр кэмнэригэр 800-чэ табаны ылан, үлэлээн барбыттар. Онон билигин сүүрбэччэ үлэһиттээх община 4500 кэриҥэ табаны иитэр. Ыстаадаларга диэри Кустуур бөһүөлэгиттэн кыһын 100 км, сайын 200 км айаннаан тиийэллэр.

Община атаҕар туруутугар

Улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга Иннокентий Аммосов община тэриллиитигэр көмөлөспүт киһинэн буолар. Онон хайдах тэрийбиттэрин кэпсээтэ. Оччолорго Альберт Колесов элбэх табалаах Дария Старостинаттан атыыласпыт. Саҥа хаһаайыстыба төлөһөрүгэр ыарахан буолан, Иннокентий Алексеевичтыын 800 табаны атыылаһарга уонна биэс сыл болдьохтоох төлүүргэ дуогабар оҥорбуттар, сирин боппуруоһун быһаарбыттар. Онтон аны “Таба” хампаанньаттан 500-чэ табаны эмиэ ыларга дуогабардаспыттар. Бу түмүгэр икки ыстаада тэриллибит.

Салгыы кини “Кочевник” община баһылыга таба ахсаанын элбэппитин, табаһыттары быанан-туһаҕынан, тиэхиньикэнэн үчүгэйдик хааччыйбытын бэлиэтиир. Ол курдук, “Хоту дойду норуоттарын оонньууларын” тэрийбиттэрэ сэргэхсийиини таһаарбыт. Алмаас хостооччулар успуонсардаан, табаһыт уолаттар бураннаммыттар. Ыстаадаларга, бэл, гаас боллуонун эҥин туһанар буолбуттар. Саккырыырга буойуна пуунун туттубуттара инникитин көмөлөөх буолара чахчы.

“Үчүгэйдик сайылаабыппыт даҕаны. Билиҥҥи туругунан, кыстыкпыт этэҥҥэ баран иһэр. Төрүөх кэмигэр күүскэ маныыбыт. Тыатааҕыга, бөрөҕө сиэппэт туһугар биир ый кэриҥэ суукканы эргиччи кэтиибит. Таба иитиитэ оччо-бачча ыараата диэн ытанар-суланар табыллыбат курдук. Табаһыттар үлэбитин сөбүлүүбүт уонна онтон иитиллэн, хамнас, харчы оҥостон олордохпут. Сорох улуустарга сүөһү иитиитигэр бэнсиин, сыана ыарахан диэн наар кэпсээн тахсаллар. Биһиэхэ оннооҕор сапыраапка суох эбээт. Бэнсииҥҥин саас хаһаамматыҥ даҕаны нөҥүө сааскыга диэри сатыы хаалаҕын”, — диир община баһылыга Альберт Колесов.

Хайдах сайыннарыахха?

Киэҥ туундаранан, хайалаах сиринэн сылдьар Альберт Александрович толкуйа да киэҥ. Ол курдук, кини Арассыыйа үрдүнэн мэччирэҥ сирин туһунан сокуон суоҕун сыыһанан ааҕар. Бу түмүгэр ынахтаах, сылгылаах, табалаах да буоллун, талбыппытынан көһө сылдьабыт диир. Ол түмүгэр сайылыахтаах сиргэ кыстыылларын, күһүөхтээх сиргэ сайылыылларын туһунан этэр. “Табаҕа эрэ буолуо дуо, хороҕор муостаахха эмиэ оннук хартыына. Былдьаһа-былдьаһа бөһүөлэк аттыгар туталлар. Ол кэннэ туох үүтэ-аһа кэлиэҕэй? Уонна страховка тиһигэ ситэ үлэлээбэтэ, кирэдьиити ылыы уустуга атахтыыр. Ынах, сылгы, таба тириитэ мээнэ быраҕыллар. Дьарыгырар киһи тоҕо эрэ көстүбэт. Дьиҥэ, тыа хаһаайыстыбатын үлэтин баһылаабыт киһи инникитин таһаарыылаахтык үлэлиир кыахтаах”, — диир баар уопсай кыһалҕаларга тохтоон.

“Кочевникка” эдэр дьон үлэлиир баҕалаахтарын киһи үөрэ истэр. Кини үлэһиттэрин хотугу төрүт үгэстэрин умнубакка илдьэ сылдьалларыгар, сайыннаралларын туһугар уһуйар. Общинаны ырыынак уустук услуобуйатыгар хайдах гынан салгыы сайыннарары үлэһиттэрин кытта сүбэлэһэн, куруук толкуйдууллар.

Батарыыттан тутулуктаах

Хамнастаах, барыстаах буолар туһугар бородууксуйаларын батарыыга үлэлэһэллэр. Таба этин олохтоох нэһилиэнньэ хамаҕатык ылар. Биир киилэ таба этин сыаната 700 солк. саҕалаан 850 солк. тиийэр. Өссө хаан кутан (850 солк.) атыылыыллар эбит. Дьокуускайга тиэрдии ырааҕа да, ороскуота да улахана бэрт, онон сакааһынан аҕыйаҕы куорат диэки ыыталлар.

Хаһаайыстыба салайааччыта эти-аһы барытын кууһунан туттаран кэбиһэр улахан барыһа суох диир. Онон, кыаллар буоллаҕына, хаһаайыстыбалар эрэстэрээн, кафе да арынан, дьону аһатан харчы киллэриэхтэрин сөбүн туһунан санаатын үллэстэр.

— Судаарыстыбаҕа сыҥаламмакка эрэ эһэни, бөрөнү бултуохха. Оччоҕо эрэ иитэр сыспай сиэллээхпит, табабыт эҥин энчирээбэккэ туруоҕа. “Төһөнү бултуугут?”— диэн ыйыттыҥ. Сыл аайы уонча бөрөнү, биир оччо тыатааҕыны бултуубут. Оннук эрэ хаһаайыстыбабытын харыстыыр кыахтаахпыт. Сорох сирдэргэ биир да хапкаан, туһах ииппэккэ эрэ, эһэ-бөрө сиир диэн айдаан бөҕөтө. Бары кыһаллыахтаахпыт, турунуохтаахпыт, — диир общинатын туһугар кыһаллар баһылык.

Альберт Александрович үөрэрэ диэн, бу ааспыт 2025 сылга хамнастарын үлэһиттэргэ хойутаабакка төлөөбүттэр.

Кини судаарыстыба өйөбүлэ тыа хаһаайыстыбатыгар улахан суолталааҕын ыйар. Ол курдук, сокуоҥҥа киирэн мелиорация үлэтин ыытыы ирдэниэхтээҕин, маннык үлэни баҕарбытыҥ да иһин, хаһаайыстыба бэйэтэ уйунар кыаҕа суоҕун этэр.

Бу күннэргэ община баһылыга Монголияҕа сылдьар. Кини табаһыттар өрөспүүбүлүкэтээҕи салааларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ. От ыйыгар Монголияҕа Табаһыттар аан дойдутааҕы кэнгириэстэрэ буолуохтаах. Ол чэрчитинэн, онно бэлэмнэнэн, Арассыыйа Табаһыттарын сойууһун састаабыгар киирэн барсыбыт. Инникитин кинини үгүс үлэ, тэрээһин кэтэһэр. Аан дойду табаһыттарын бастыҥ уопутун өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбаларыгар тарҕатыа диэн эрэнэбит.

Иннокентий Баланов, СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин хотугу төрүт салаалары сайыннарыыга отделын салайааччыта:

— “Кочевник” биир тарбахха баттанар үлэлээх хаһаайыстыбабыт. Сайын аайы оҕо лааҕырын үлэлэтэр. Оҕолорго анаан эдэр табаһыт сүлүөтүн тэрийэр. Альберт Колесов салалтатынан дьиэ-уот тутуута күүһүрдэ. Аныгылыы тиэхиньикэ ылыллан, эдэр табаһыт үлэҕэ сыстан үлэлиирин ситистэ. 15 сыл устата табатын ахсаанын элбэттэ.