Кыһалҕаҕа кубулуйар кыһамньы ороскуота…

Бүтэһик чуораан чугдаарбытын, эксээмэннэри туттарбыт кэннэ ороскуоттаах бырааһынньыктар саҕаланаллар. Бу бырааһынньыктарга бэлэмнэнии сыл инниттэн саҕаланар.

Төрөппүттэр альбомҥа, бэлэххэ-туһахха, эрэстэрээҥҥэ, киэргэтиигэ, тамадааҕа сир харатыттан харчы хомуйбутунан бараллар. Сыл устата кыра-кыралаан хомуллубут харчы биллибэккэ хаалыан сөп. Биир дьиэ кэргэнтэн үс оҕо тэҥинэн баҥкыаттыыр буоллаҕына, бу төлөбүр улахан кыһалҕаҕа кубулуйар…

Оҕо туһугар диибит даҕаны…

Сыл ахсын уһуйааны, 4‑с, 9‑с уонна 11‑с кылаастары элбэх оҕо бүтэрэр. Бу олохсуйбут үгэс үгүс төрөппүтү долгутар. Ордук харчы боппуруоһугар тиийэн кыһалҕа кыһарыйар. Оҕолоругар сырдык, үтүө өйдөбүл хааларын туһугар төрөппүттэр бүтэһик да харчыларын ууран биэрэллэрин кэрэйбэттэр. Баҥкыат орто ороскуотун суоттуур буоллахха, хаартыскалардаах альбом, ортотунан, сыаната 500 солк. саҕаланар. Ситии-хотуу аттестатын ылар үөрүүлээх күнү бэлиэтээһин ороскуотугар киэргэтии, оҕолор иилинэр лиэнтэлэрэ, оскуолаҕа, учууталларга, оҕолорго бэлэх-туһах о. д.а киирэр. Аны сорохтор оскуолаҕа буолбакка, сыаналаах сааланы куортамнаан, бу күнү тэрийэллэр. Оччотугар өссө элбэх харчы хамсыыр.

Төрөппүт суруга: “Кирэдьиит эрэ ыллахпына, кыһалҕабын быһаарыах курдукпун…”

“Үтүө күнүнэн, “Саха сирэ” хаһыат эрэдээксийэтэ. Мин үс оҕолоох ийэ суруйабын. Быйыл улаханым тохсуһу бүтэрэр, ортом —төрдүһү, кырам — уһуйааны. Үһүөн ньиргиччи бэлиэтиэхтээхтэр. Номнуо харчы хомуйан саҕалаатылар. Урут мин оскуолаҕа үөрэнэрим саҕана 11‑с эрэ кылааһы бүтэрбиттэр баҥкыаттыыллара. Билигин уһуйааны, 4‑һү, 9‑һу барытын бэлиэтиир буолбуттара олус ороскуоттаах. Куорат таһыгар сыаналаах баҕайы дьиэни куортамнаан тэрийээри сылдьаллар. 9‑һу бүтэрэр кыыспар 20‑лии тыһ. солк. хомуйарга сүбэлэстилэр. Маны Үөрэх министиэристибэтэ, оскуола даҕаны хааччахтаабатын сөҕөбүн. Аны мин эрэ утара олордохпуна, оҕолорбун түһэн биэриэх курдукпун. Кирэдьиит эрэ ыллахпына, кыһалҕабын быһаарыах курдукпун…”

Төрөппүттэр оҕолорго бырааһынньык тэрийэллэрэ хайҕанар суол. Ол эрээри, кинилэр кыһамньылара саарбахтааһыны үөскэтэр. Оҕо туһугар диибит да, сөптөөх хайысханы тутабыт дуо? “Былырыыҥҥы кылаастар оччону кыттыспыттар үһү, баччаны мунньубуттар үһү” диэн сураҕынан олоруу күрэхтэһэ-күрэхтэһэ элбэх сууманы кыттыһыыга тиэрдэр. Оскуоланы бүтэрэн, аны орто, үрдүк үөрэх кыһатыгар туттарсыа. Оскуоланы бүтэрэригэр дарбааннаахтык бэлиэтээбит оҕо аны үрдүк үөрэҕи бүтэрдэҕинэ, хайдах буолар?

Урут хайдах этэй?

80‑с сылларга дойду салалтатын таһымыгар оскуола оҕолоруттан сыаналаах бэлэхтэри ылары бобор дьаһал баара. Урут тоҕо эрэ уһуйааны, 4‑с, 9‑с кылаастары бүтэрээччилэргэ бырааһынньык тэриллибитин өйдөөбөппүн. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар үстэ баҥкыаттаабыт оҕо тугу эмит сыаналыы улаатыа дуо? Ким эрэ туһугар уһуйааны, оскуоланы бүтэрбитин курдук өйдөбүллээх хаалыан сөп. Кыра да ситиһии ахсын сыаналаах бырааһынньык тэрийтэриэн баҕарыа. Хаһан баҕарар элбэҕи кыттыһан сыаналаах бэлэҕи оҥоруон, далааһыннаах бырааһынньыгы тэрийиэн баҕалаах төрөппүт баар буолар. Ол эрээри, оҕоҕо үтүө өйдөбүлү хаалларар туһугар, бүтүн дьиэ кэргэн бүддьүөтүн барытын онно туһаныы оруна суох дии саныыбын. Оҕоҕо үөрэх суолтатын, эппиэтинэс үрдүгүн туһунан өйдөтүү барыахтаах. Биэстии, үстүү сыл буола-буола баҥкыаттаан ньиргитэр наадата суох.

Хааччах суох эрээри…

Ким да кими даҕаны сыаналаах бэлэҕи бэрсимэҥ, ороскуоттаах баҥкыаты тэрийимэҥ диэн хааччахтыыр бырааба суох. Оҕо бырааһынньыгын дарбааннаахтык тэрийиигэ элбэх үп-харчы ороскуоттанар. Сыаналаах эрэстэрээҥҥэ, куорат таһынааҕы сайыҥҥы дьиэлэргэ эрэ бырааһынньыктаныллыахтаах диэн өйдөбүлү төрөппүттэр бэйэлэрэ оҥороллор. Үгүстэр дьадаҥы, кыаммат буолан көстүмээри, бүтэһик харчыларын ууран биэрэллэр. Сорохтор төрүт да кирэдьиит ылыахтарын сөп. Оҕоҕун киһилии иитиэххин баҕарар буоллаххына, уон төгүл кыра харчыны бараа уонна уон төгүл элбэх бириэмэҕин анаа дииллэр эбит мындыр толкуйдаахтар. Оттон аныгы төрөппүттэр сыаналааҕы, социальнай ситимҥэ саамай элбэх сэҥээриини ылбыты атыылаһаллар, онно талаһаллар. Ол да иһин бырааһынньык суолтата харчынан кэмнэнэр. Төрөөбүт күннэр, кыра да тэрээһиннэр, баҥкыаттар барыта блогердар угуйуктарынан, ымсыырдар хаартыскаларынан, видеоларынан салаллар буолбут. Хас биирдии кылааска төрөппүт кэмитиэтэ диэн баар. Кинилэр хас биирдии төрөппүт балаһыанньатын, үлэтин-хамнаһын, дьиэ кэргэнин учуоттуохтаахтар дии саныыбын.

 

Валентина Пермякова, Дьокуускайдааҕы национальнай гимназия дириэктэрэ:

— Оскуоланы бүтэрээччилэргэ баҥкыаты тэрийиигэ ханнык да хааччах суох. Төрөппүттэр бэйэлэрэ уопсай сүбэнэн кыттыһан тэрийэллэр, биһиги онно орооспоппут. Биһиги ситии-хотуу аттестатын ылар бырааһынньыгы оскуолаҕа тэрийэбит. Арай өйдүүрбүнэн, 2023 сыллаахха оскуоланы бүтэрээччилэр баҥкыаттарын оскуолаҕа оҥорбуттара. Оннук эмиэ тэрийиэхтэрин сөп, биһиги өйүүбүт эрэ. Оттон 4‑с, 9‑с кылааһы бүтэрээччилэргэ баҥкыат оҥорбоппут. Онон төрөппүттэрин кытта айылҕаҕа похуоттуу барааччылар. Биһиги үөрүүлээх быһыыга-майгыга аттестаттары туттарабыт уонна эҕэрдэлиибит.

Анна Киренская, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Харатааҕы “Кэрэчээн” уһуйаан сэбиэдэссэйэ:

— Уһуйааны бүтэрээччилэр хайаан да бырааһынньыктыахтаахтар диэн өйдөбүл суох. Үөрүүлээх быһыыга-майгыга эҕэрдэ суруктары туттарабыт, онон бүтэр. Төрөппүттэр ол кэннэ оҕолору кытта айылҕаҕа тахсаллар. Ханнык да ньиргиэрдээх бырааһынньыгы тэрийбэппит, тэрийэри ирдээбэппит.

Мария Герасимова, икки оҕо ийэтэ, Дьокуускай куорат:

— Биһиги кыыспыт былырыын 11‑с кылааһы бүтэрбитигэр “Нараадаҕа” бырааһынньык тэрийбиппит. Харчыбытын күһүҥҥүттэн саҕалаан хомуйбуппут. Чахчы, элбэх харчы хамсаабыта. Кыыс киһиэхэ саҥа былаачыйа, түүппүлэ, бүрүчүөскэ… Аны фото-сиэссийэ, видеоҕа устуу, тамада барыта төлөбүрдээх этэ. Бырааһынньык бүппүтүн кэннэ өрө тыыммыппыт. Урут бэйэм бүтэрэрбэр оскуолабыт остолобуойугар боростуойдук бэлиэтээбиппит. Онон оҕом өйүгэр-санаатыгар хаалар бырааһынньыгы тэрийдибит диэн астынабын.

Николай Григорьев (аата уларытылынна), Таатта улууһун Ытык Күөл сэлиэнньэтэ:

— Социальнай ситимҥэ атын дьон бырааһынньыгын көрө-көрө үтүктүһэллэр дии саныыбын. Оннооҕор манна, тыа сиригэр, куораттары үтүктэн балачча ороскуоттаах бырааһынньыктары тэрийэллэр. Урут биһиги саҕана тыыннаах оруоса сибэкки дьөрбөтүн ойууга эрэ көрөрбүт. Билигин куораттан сакаастаан аҕалтара-аҕалтара бэлэх-туһах оҥороллор. Сыаналаах туортары сакаастыыллар. Оҕону үлэнэн иитиэххэ наада. Ол кэриэтин элбэх субуотунньуктары, уопсай үлэлэри тэрийэн, оҕолорго түмсүүлээх буолуу өйдөбүлүн үөскэтиэххэ баара. Билиҥҥи оҕо сыаннаһа олох атын, итиннэ төрөппүттэр бэйэбит буруйдаахпыт. Атаахтатар, талбыттарын атыылаһар туох да үчүгэйгэ тиэрдибэт.