Күн-дьыл эргиирэ

Былыргы сахалар күн-дьыл эргиирин айылҕаны кытта ситимнээн быһаараллара. Күн-дьыл эргииригэр  түүннээх күн, 7 күн (нэдиэлэ), ый, төгүрүн сыл киирэллэр.   

Ый диэни иһиттибит да аныгы саха хараҥа халлааны, онно баар чаҕылхай сулустары саныыбыт. Ол эрээри, “Саха төрүт культурата. Учууталга көмө” диэн 1992 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕин министиэристибэтэ бигэргэтэн таһаарбыт кинигэтигэр, М.А.Попова хомуйан оҥорбут матырыйаалыгар маннык суруллар: “Сахалар күһүҥҥү күн тэҥнэһиититтэн ыла сууканы ый хаамыытынан ааҕаллар. Ол аата хараҥа уһунунан суукка кээмэйдэнэр. Ону хонук дииллэр. Ый 29 уонна 30 хонуктана сылдьыбыта биллэр. Ый аны ый саҥата уонна ый эргэтэ диэн араарыллар. Ый саҥатыгар ый сүтүүтэ (7 хонук) уонна үүнэр ый (8 хонук) киирэллэр. Ый эргэтэ диэн Күбэ туолуута (7 хонук) уонна ый тэйиитэ (8 хонук) буолар.

Ый хонуктарын сорох ааттара манныктар:

4-с күн – Ынах муоһа.

8-с күн – Айа кирсэ.

14-с күн – Ый кыра толорута.

15-с күн – Ый улахан толорута.

16-с күн – Ый кыһыл нэдиэлэтэ.

17-с күн – Күтүр ыал күөстэнэр киэһэтэ.

18-с күн – Бойом бөрөтө.

19-с күн – Куобах куртаҕа.

20-с күн – Кыптыый буута.

29-с күн – Ый ааһар киэһэтэ.

Мөһүлгэ. Күн-дьыл эргиирин мөһүлгэнэн түмүктүүбүт. Мөһүлгэ – умнуллубут тыл, билиҥҥинэн бириэмэ дэнэр. Кини күн-дьыл эргиирин бэйэтигэр холбуур уонна анал өлүүлэргэ үллэһиллэр:

Түгэн – букатын кыра мөһүлгэ. Кыл түгэнэ, чыпчылыйыах түгэнэ.

Быстыҥ – мүнүүтэни, чааһы быһаарар. Хамсалаах табах быстыҥа, күөс быстыҥа, тоҥ күөс быстыҥа.

Күннүк, күндүк – суукка бастакы аҥара, сарсыарда уонна күнүс. Ыалдьыт сылдьар кэмэ.

Хонук – суукка иккис аҥара, киэһэ уонна түүн. Ол иһин хонук сирбин буллум, хоноһо кэлбит диэн этэллэр.

Түүннээх күн – суукка.

Сэттэ күн – нэдиэлэ.

Ый саҥата – халлаан ыйа сүтэр уонна үүнэр кэмэ, бастакы икки нэдиэлэ.

Ый эргэтэ – халлаан ыйа туолар уонна кэлтэйэр кэмэ, икки бүтэһик нэдиэлэ.

Ый – ый саҥата уонна ый эргэтэ холбоһуулара.

Дьыл – хас да ый холбоспута.

Дьыл кэмэ – саас, сайын, күһүн, кыһын.

Саҥа дьыл – төгүрүк сыл ичигэс кэмэ: саас, сайын.

Эргэ дьыл – төгүрүк сыл тымныы кэмэ: күһүн, кыһын.

Төгүрүк сыл – 12 ый. Саҥа уонна эргэ дьыл холбоһуулара.

Мүһэлгэ – 12 ый. Бу таҥхаҕа туттуллар. Хас биирдии ыйга көтөрү-кыылы ымыы гынан сыһыараллар, ол аата ыйдары кыыл-көтөр аатынан ааттыыллар.

Кыра мөһүлгэ – 12 сыл.

Бу 12 сылы “Кут-сүр” оскуолата бу курдук үллэрэр:

Бастакы сыл – Таҥха сыла.

Иккис сыл – Одун сыла.

Үһүс сыл – Дьөһөгөй сыла.

Төрдүс сыл – Айыыһыт сыла.

Бэһис сыл – Иэйэхсит сыла.

Алтыс сыл – Үрүҥ Айыы сыла.

Сэттис сыл – Буор сыла.

Ахсыс сыл – Аан Дьааһын сыла.

Тохсус сыл – Улуу Суорун сыла.

Онус сыл – Хотой Айыы сыла.

Уон биирис сыл – Байанай сыла.

Уон иккис сыл – Билгэ сыла” – диэн суруллар. Нэдиэлэ 7 хонугун туһунан манна ааҕыаххытын сөп.

Кэлиҥҥи кэмтэн 1990-с сылларга оҕону сахалыы иитиигэ-үөрэтиигэ хайыһыннарыы саамай муҥутуур кэмэ эбит диэн бэлиэтиэххэ сөп. Бачча үчүгэй, тиийимтиэ үөрэх кинигэтэ баарын кэннэ ама, ханнык учуутал үөрэппэт буолуой. Билигин төрүт култуура диэн биридимиэт да суох. Күн-дьыл сахалыы эргиирин буолуоҕунааҕар, оҕолорбут сахалыы кэпсэтэллэрэ да баҕалаах балаһыанньата үөскээтэ. Онон эрэл дьиэ иһинээҕи учууталларг – төрөппүттэргэ эрэ.