Күндү таастар ыраахтааҕылара

Тохсунньу 31 күнүгэр идэлээх бырааһынньыктарын ювелирдар – күндү таастары уонна металлары кытта күннэтэ үлэлиир маастардар – бэлиэтииллэр. Онон бүгүн ювелир эрэ үрдүктүк сыаналыыр, Саха сиригэр бэрт дэлэйдик көстөр күндү таастар тустарынан кэпсэтэргэ тоҕоостоох күн. Чуолаан алмаас туһунан.

Айылҕа дьикти айымньыта алмаас тааһы хайдах кырыыланарын, ювелир дьыалатыгар тутталларын, ону сэргэ кинини тулалыыр мифтэр-номохтор тустарынан АЛРОСА Саха сиринээҕи алмааһы атыылыыр тэрилтэтин (ЯПТА) дириэктэрэ Алексей Евстратовтан сэһэргииригэр көрдөстүбүт.

Саха карааттара

Алмаас Саха сирин “визитнэй карточката” буолбута быданнаата – өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар аан дойду алмааһын чиэппэрэ хостонор. Алмаас эмиэ атын күндү таастар (алмааһы сэргэ саамай сыаналаах таастар – рубин, халлаан күөх сапфир, изумруд, александрит уонна да атыттар) курдук үс сүрүн ирдэбилгэ эппиэттиир айылҕа сыаналаах матырыйаала. Кини, бастатан туран, сэдэх, иккиһинэн – уһун үйэлээх, үсүһүнэн – умсулҕаннаах. Онон кинини, туох саарбаҕа суох, “күндү таастар ыраахтааҕылара” диэххэ сөп.

АЛРОСА алмааһы аһаҕас карьердартан, сир аннынааҕы рудниктартан уонна сир үрүт араҥатыгар баар саппаастаах сирдэртэн хостуур. Ирбэт тоҥтон алмааһы хостоон ылыы – уустук үлэ. Ол гынан баран, хампаанньа сатабыла, идэтийэр эйгэтин дэгиттэр баһылаабыта, аныгы массыыналара уонна технологията элбэҕи ситиһэргэ көмөлөһөр.

Кэлин ювелир ускуустубатын айымньыта буолуохтаах алмаас тааһы булар – эмиэ туспа уустук үлэ. Аан дойдуга кыһыл көмүстээҕэр 150 төгүл аҕыйах кээмэйдээх алмаас хостонор. Билигин аан дойдуга аһаҕас уонна алмааһы хостуур бэрт аҕыйах дойду баар. Ол эрээри, бэл, кинилэр биир караат (0,2 грамм) алмааһы хостоон, булан ыларга, сороҕор туоннанан ыйааһыннаах алмаас уруудатын “таҥастыахтарын” наада.

Бирилийээн киэргэл уһун үйэлэниитэ алмаас айылҕаттан уһулуччу кытаанах оҥоһуутун кытта быһаччы ситимнээх. Дэлэҕэ даҕаны былыргы гректэр кинини “адамас”, ол эбэтэр “тулхадыйбат кытаанах” диэн сүрэхтиэхтэрэ дуо? Оттон ол күндү таас үйэлээх буоларыгар дьайар кырата суох суолталаах көрдөрүү буолар. Ону биһиги эспиэрбит эмиэ бэлиэтиир:

– “Уһулуччу” уонна “көннөрү кытаанах” диэн өйдөбүллэр бааллар. Алмаас ханнык да өйдөбүлгэ эталон буолар кыахтаах таас – кини айылҕа саамай кытаанах минерала. Онон сибээстээн, алмааһы нэмин билэн үлэлээтэххэ, айылҕаҕа да көстөрө, нарыламмыта да бастааҥҥы хаачыстыбатын сүтэрбэт, таһыттан дьайыыга бэриммэт. Кырыыламмыт алмааска күн сардаҥатын түһэр күлүмэ төһө да кэм ааспытын иһин уларыйбат, кини өҥө-дьүһүнэ өлбөөрбөт. Ол да иһин бирилийээннээх ювелирнай оҥоһуктар илэ-чахчы үйэлэр тухары туох да буолбакка хараллан сытыахтарын сөп.

Кырыылааһын

Алмаас айылҕаттан бэриллибит кэрэтин толору көрдөрөр туһугар, хайаан да кырыыланыахтаах. Кырыылааһын бастакы түһүмэҕэр идэлээх технолог алмаас быһыытын-таһаатын, алдьаныытын-хайдыытын, өҥүн-дьүһүнүн уратытын сыаналыыр, хайдах чочуйдахха ордук сыаналаах буолуон сөбүн быһаарар. Аныгы кэмҥэ ол барыта анал оборудование уонна бырагыраама көмөтүнэн оҥоһуллуон эмиэ сөп.

Таас уратыта учуоттаммытын, ааҕыллыбытын-суоттаммытын кэннэ, кинини икки эбэтэр хас эмэ аҥыы эрбиэхтэрин сөп. Ол кэннэ нарылыыр (обдирка) түһүмэх саҕаланар – бирилийээн буолуохтаах таас быһыытын-таһаатын чочуйаллар. Онтон кырыылааччы кырыыларын таһаарар, килэритэр-кылааккайдыыр. Дьэ ол иһин биир алмаастан саамай сыаналаах бирилийээни чочуйан таһаарар туһугар, кырыылааччы кини быһыытын-таһаатын, өҥүн, хаачыстыбатын, кээмэйин-ыйааһынын сатаан таба көрүөхтээх, өйдүүр буолуохтаах. Кырыылааччылар өссө алмаас чочуллар кэмигэр хайа барбатын туһугар, сорох сиринэн кэбирэх, алдьанымтыа, сорох сиринэн ураты кытаанах буоларын эмиэ учуоттуохтаахтар. Оттон алмааһы хостуур исписэлиистэргэ – байытааччыларга – саамай сүрүнэ алмаас кытаанах, эрэнгиэн сардаҥаларыгар күлүмнүүр, ууну тэйитэр, хиимийэ реагеннарын тулуйар, о.д.а. буолуохтаах.

Бирилийээн үгэһэ

Хас биирдии бирилийээн бэйэтэ туспа кэрэ көстүүлээх. Ол гынан баран, кини дьиҥ-чахчы кэрэтэ ювелир киэргэлэ буоллаҕына арыллар. Ювелирдар бирилийээни уһун үйэлээҕин уонна күн уотугар күлүмнүү оонньуурун иһин сөбүлүүллэр. Кинилэр маастар илиитигэр киирдэхтэринэ, букатын ускуустуба айымньыта буолан тахсаллар. АЛРОСА үлэһиттэрэ ол туһунан бэркэ билэллэр. Хампаанньа аҥаардас алмааһы хостуур уонна кырыылыыр эрэ буолбатах, кини көрүөхтэн кэрэ бэйэлээх бирилийээннээх киэргэллэри эмиэ айан-тутан таһаарар.

АЛРОСА Ювелирнай бөлөҕүн дизайнердара нуучча ювелирнай дьыалатын үйэлээх үгэстэрин харыстыырга, эбиитин ону тиэхиньикэ аныгы ситиһиитинэн тупсарарга, муодаттан хаалсыбат буоларга дьулуһаллар. Маастардар айымньылара – биһилэҕиттэн саҕалаан Император улахан хоруонатыгар тиийэ – ураты дизайннаахтар, уһулуччу хаачыстыбалаахтар, аан дойду араас муннугар дьону сөхтөрөллөр.

АЛРОСА киэргэлин хас биирдии хаһаайына «Арассыыйаҕа хостоммут уонна кырыыламмыт үрдүк хаачыстыбалаах бирилийээни бас билэбин» диэн бигэтик эрэниэн сөп.

Быйыл Саха сиригэр Култуура сыла биллэрилиннэ. Онон сибээстээн, АЛРОСА хампаанньа өрөспүүбүлүкэ уһулуччулаах култуура диэйэтэллэрин аатын үйэтитэргэ быһаарда.

Ол курдук, норуот маастара Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус 80 сааһынан кини аатын 2024 с. Накыынтан көстүбүт 51,39 караат ыйааһыннаах, ювелирнай хаачыстыбалаах алмааска иҥэрдэ. Ону таһынан, 2025 с. Удачнайдааҕы ХБК “Заполярнай” туруупкатыттан булуллубут 53,38 караат ыйааһыннаах алмааһы “Августина Николаевна Филиппова” диэн сүрэхтээтэ.

 

Миф уонна кырдьык

Бирилийээн баай-дуол, кыах-таһым бэлиэтэ эрэ буолбатах. Кини сэдэх уонна ураты хаачыстыбалаах буолан, дириҥ иэйии, ураты буолуу уонна статус бэлиэтэ буолла. Үгүс киһи “бирилийээннээх буоллахха лиидэрдии хаачыстыба күүһүрэр, ситиһии кэлэр, талаан арыллар” диэн өйдөбүллээх. Ол эрээри, араас кэмҥэ, араас үйэҕэ алмаас биэрэр “дьоҕура” уларыйан испитин устуоруйа кэрэһилиир. Ол туһунан Алексей Евстратов маннык этэр:

– Орто үйэлэргэ «алмаас эмтиир дьоҕурдаах» диэн өйдүүллэрэ. Бэл, үрдүк сололоох тойоттор ис уорганнарын ыарыытын эмтэнээри, алмаас бороһуогуттан оҥоһуллубут “эми” иһэн өлбүттэрэ биллэр. Оттон Аан Илин биир былыргы өйдөбүлүнэн, “сэриигэ ордук ыарахан ыйааһыннаах алмааһы бас билэр өрүт булгуччу кыайара” эбитэ үһү. Туох да диэбит иһин, алмаас туһунан миф-номох аҥаардаах кэпсээн билигин даҕаны элбэх. Холобур, “алмааһы хостуурга атын сир баайын хостообуттааҕар айылҕа быдан айгырыыр” диэн. Дьиҥэр, алмаас нефтехимиятааҕар эбэтэр атын хайа оҥорон таһаарыытыттан быдан кыра охсуулаах. Сир анныгар сытар урууда, кимберлит туруупката туруору тутуллаахтар. Ол иһин сир баайын хостуурга кыра иэннээх сир туһаныллар. Байытыыга хас эмэ бүк аҕыйах химреагент туттуллар, оттон оҥорон таһаарыы 99,99%-на хайа маассата буолар. Хайа маассата IV–V кылаастаах кутталлаах, ол эбэтэр тулалыыр эйгэҕэ буортута суоҕун кэриэтэ. Онтун ааһан, билим кэлиҥҥи чинчийиилэрэ кэрэһилииллэринэн, сыллата АЛРОСА-ҕа кимберлит уруудата хостонор уонна таҥастанар кэмигэр атмосфераттан мөлүйүөнүнэн туонна углекислай гаас “оборуллар” эбит. Оттон оччо кээмэйдээх гааһы дьиҥ айылҕаҕа 400 тыһыынча гаа иэннээх ойуур эрэ иҥэриниэн сөп. Онон алмааһы хостооһун килиимэт уларыйыытын бытаардар.

kyym.ru